Bốn loại gỗ này đứng ở bốn vị trí khác nhau: Xoan đào màu hồng nâu, cứng vừa, dễ làm, hợp với tủ, giường, cửa trong nhà; Gõ đỏ rất cứng, nặng, màu đỏ nâu, hợp với bàn ghế khối, mặt bậc cầu thang và đồ dùng lâu đời; Tràm (thực chất là keo trồng rừng) thường dùng dạng ghép thanh, kinh tế, hợp với kệ, mặt bàn đơn giản, giường; Thông nhẹ, mềm, sáng màu, hợp với đồ trẻ em, kệ, giường kiểu mộc nhưng dễ móp.
Ở xưởng mộc phía Nam, bốn tên này xuất hiện thường xuyên trong báo giá. Tên gọi thì quen nhưng mỗi tên có khi bao gồm nhiều loài, nhiều nguồn khác nhau, chất lượng chênh nhiều theo lô và cách sấy. Bài này không nêu giá, không khẳng định nguồn gốc cụ thể của từng lô, chỉ nói đặc tính chung để anh chị đặt câu hỏi đúng khi đặt làm.
Xoan đào: dễ làm, màu ấm, dùng được nhiều chỗ
Gỗ Xoan đào có màu hồng nhạt tới đỏ nâu, vân thẳng hoặc lượn nhẹ, mặt gỗ mịn. Độ cứng ở mức vừa: cứng hơn Thông, mềm hơn Gõ đỏ. Gỗ tương đối dễ cưa, bào, đánh mộng, ăn sơn đẹp, nên xưởng hay dùng cho cánh tủ, khung giường, bàn trang điểm, cửa đi trong nhà và đồ thờ cúng theo kiểu truyền thống.
Ưu điểm của Xoan đào là màu tự nhiên đã ấm, sơn trong suốt cũng đẹp, không bắt buộc nhuộm. Màu gỗ sẫm dần theo thời gian, chuyển sang đỏ nâu đậm hơn. Nếu bộ đồ làm từ nhiều lô gỗ, lúc mới có thể hơi lệch màu, sau một thời gian dùng sẽ gần nhau hơn; xưởng cẩn thận sẽ chọn gỗ cùng tông cho một món.
Lưu ý: tên "xoan đào" trên thị trường không phải lúc nào cũng chỉ đúng một loài, chất lượng chênh nhau theo nguồn và tuổi cây. Gỗ non, nhiều giác, sấy không kỹ dễ cong và dễ mọt. Khi đặt làm, nên hỏi gỗ đã sấy chưa, xem mép cắt có nhiều phần giác màu nhạt hay không, và nhờ xưởng chọn thanh thẳng thớ cho các chi tiết dài như khung cánh.
Gõ đỏ: rất cứng, rất nặng, cần thợ quen
Gõ đỏ là gỗ cứng và nặng, màu đỏ nâu đậm, vân đẹp, đôi khi có những đám vân xoắn rất được ưa chuộng. Gỗ bền, ít bị mối mọt khi đã sấy và xử lý tốt, ổn định khi đã khô đều. Vì vậy Gõ đỏ quen thuộc trong bộ bàn ghế khối lớn, sập, mặt bậc cầu thang, tay vịn và những món người ta muốn để lại lâu dài.
Cái giá của độ cứng là khó gia công: mòn dao nhanh, cần máy khoẻ và thợ quen tay; bắt vít phải khoan mồi trước, không thì nứt. Gỗ nặng nên đồ lớn khó di chuyển, khó đưa lên tầng cao. Gõ đỏ cũng sẫm màu dần theo năm tháng, đó là đặc tính tự nhiên.
Gõ đỏ là gỗ quý, nguồn cung hạn chế, nên chuyện nguồn gốc càng cần rõ ràng. Gỗ trên thị trường có thể đến từ nhiều nguồn khác nhau, chất lượng chênh nhau. Khi đặt làm món lớn bằng Gõ đỏ, nên hỏi xưởng về hồ sơ nguồn gốc hợp pháp của lô gỗ, độ khô, và xem tận mắt gỗ trước khi chốt. Bài này không đánh giá nguồn nào hơn nguồn nào.
Với nhà phố hiện đại, Gõ đỏ thường xuất hiện ở mặt bậc cầu thang và một bộ bàn ghế chính. Làm cả tủ áo hay tủ bếp bằng Gõ đỏ là nặng nề, tốn kém mà không tăng công năng tương ứng.
Tràm: gỗ trồng rừng, chủ yếu ở dạng ghép
Ở xưởng mộc phía Nam, "gỗ tràm" làm nội thất thường là gỗ keo trồng rừng, như keo lá tràm và keo lai, chứ không phải cây tràm cừ ở vùng ngập nước vẫn dùng làm cừ đóng móng. Gỗ có màu vàng nâu tới nâu nhạt, vân khá đẹp, độ cứng vừa phải, giá dễ chịu so với các loại gỗ nhập.
Vì cây trồng rừng khai thác ở đường kính nhỏ, gỗ Tràm thường được xẻ thanh rồi ghép lại thành tấm lớn: ghép cạnh, ghép mộng răng lược đầu thanh. Tấm ghép đã sấy ổn định khá tốt, dùng làm mặt bàn, giường, kệ, tủ đơn giản, bậc thang phụ. Bề mặt nhìn rõ các thanh ghép với màu hơi khác nhau, có người thích vẻ mộc này, có người không.
Khi chọn tấm Tràm ghép, xem mặt tấm: loại mặt đẹp ít mắt, ít lệch màu thường được xếp hạng cao hơn; nhìn đường keo xem có hở không; gõ nhẹ nghe chắc. Hỏi gỗ đã sấy và tấm ghép dùng keo loại gì, có chịu ẩm hay không. Tràm ghép dùng trong nhà khô ráo rất ổn; gần nước thì cần sơn kín và vẫn nên tránh khoang chậu rửa.
Thông: nhẹ, sáng màu, mềm tay
Gỗ Thông có màu vàng nhạt gần trắng, vân rõ, có nhiều mắt gỗ màu sẫm, mùi nhựa thơm nhẹ. Gỗ nhẹ, mềm, dễ cắt, dễ bắt vít, thường dùng làm giường tầng, đồ trẻ em, kệ sách, kệ trang trí, giường kiểu Bắc Âu, và cả đồ làm từ gỗ thông tái chế từ pallet.
Điểm yếu lớn nhất là mềm: ấn móng tay mạnh có thể để vết, đồ chơi rơi xuống mặt bàn thông sẽ để vết lõm. Mắt gỗ có thể chảy nhựa hoặc bong ra nếu gỗ sấy không kỹ; mắt chết bong để lại lỗ. Gỗ Thông ngả vàng khá nhanh dưới ánh sáng. Trong khí hậu nóng ẩm, Thông chưa xử lý kỹ dễ bị mọt và nấm mốc hơn gỗ cứng.
Vì vậy Thông hợp với đồ cần nhẹ, cần giá mềm, chấp nhận dấu vết sử dụng, và ở nơi khô ráo. Với giường trẻ em, gỗ nhẹ là một lợi thế khi phải dọn dẹp, di chuyển; chỉ cần dặn xưởng bo tròn cạnh, chà kỹ dằm gỗ và dùng sơn có độ phát thải thấp.
Đặt bốn loại gỗ cạnh nhau
Bảng tóm tắt dưới đây giúp anh chị đối chiếu nhanh. Mỗi lô gỗ cụ thể có thể khác, đây chỉ là xu hướng chung.
| Loại gỗ | Màu | Độ cứng | Gia công | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Xoan đào | Hồng nhạt tới đỏ nâu | Vừa | Dễ | Tủ, giường, cửa trong nhà, bàn trang điểm |
| Gõ đỏ | Đỏ nâu đậm | Rất cứng, nặng | Khó, cần thợ quen | Bàn ghế khối, bậc thang, tay vịn |
| Tràm (keo) ghép | Vàng nâu, lệch màu giữa thanh | Vừa | Dễ | Mặt bàn, kệ, giường, tủ đơn giản |
| Thông | Vàng nhạt, nhiều mắt | Mềm | Rất dễ | Đồ trẻ em, kệ, giường kiểu mộc |
Điểm chung của cả bốn: chất lượng phụ thuộc lớn vào khâu sấy và chọn gỗ của xưởng. Một tấm Tràm ghép sấy kỹ có thể ổn định hơn một tấm Xoan đào sấy vội. Hãy hỏi về khâu sấy trước khi hỏi về tên gỗ.
Bảng cũng cho thấy không có loại nào thắng ở mọi cột. Muốn cứng thì phải chịu nặng và khó làm; muốn nhẹ, dễ làm thì phải chịu mềm, dễ để vết. Cách chọn hợp lý là xác định món đồ cần gì nhất trước, rồi mới nhìn sang tên gỗ. Một chiếc kệ trang trí treo tường không cần độ cứng của Gõ đỏ; một mặt bậc cầu thang thì không nên dùng Thông dù giá mềm hơn nhiều.
Câu hỏi nên mang theo khi đặt làm
Dù chọn loại nào, những câu hỏi sau giúp anh chị biết mình đang mua đúng thứ mình nghĩ:
- Gỗ đã sấy chưa, sấy tới độ ẩm khoảng bao nhiêu, xưởng có để gỗ nghỉ trước khi làm không?
- Chi tiết nào gỗ nguyên thanh, chi tiết nào gỗ ghép, chi tiết nào là ván phủ màu theo?
- Phần giác gỗ có được loại bỏ ở mặt nhìn thấy không?
- Gỗ đã xử lý chống mối mọt chưa, bằng cách nào?
- Sơn hệ gì, có sơn mặt trong và mặt sau không?
- Có tấm mẫu đúng loại gỗ và đúng màu sơn để xem trước không?
Nếu xưởng trả lời rõ ràng và cho xem gỗ thật, anh chị đã loại được phần lớn rủi ro. Nếu câu trả lời mập mờ, nên hỏi thêm hoặc so với nơi khác trước khi đặt cọc.
Các câu trả lời nên được ghi lại trong báo giá hoặc phụ lục hợp đồng, không chỉ nói miệng. Khi nhận hàng, đó là căn cứ để đối chiếu: đúng loại gỗ, đúng phần nguyên thanh, đúng chỗ đã loại giác. Ghi chép rõ cũng giúp xưởng làm đúng, vì một đơn hàng qua tay nhiều người, từ người tư vấn tới thợ chọn gỗ.
Phối nhiều loại gỗ trong một căn nhà
Hiếm nhà nào chỉ dùng đúng một loại gỗ. Một nhà phố có thể có mặt bậc cầu thang Gõ đỏ từ đời trước, nay đóng thêm tủ áo cánh Xoan đào, bàn học cho con bằng Thông, kệ sách bằng Tràm ghép. Chuyện này hoàn toàn bình thường, chỉ cần để ý ba điều để cả nhà trông có chủ ý chứ không chắp vá.
Thứ nhất là tông màu. Gõ đỏ và Xoan đào cùng nằm ở nhóm đỏ nâu, đặt gần nhau dễ hoà; Thông và Tràm nằm ở nhóm vàng sáng, cũng dễ đi với nhau. Đặt Thông vàng ngay cạnh Gõ đỏ sẫm trong cùng một tầm nhìn thì hai màu kéo nhau, nhìn rời rạc. Nếu bắt buộc phải gần, có thể nhuộm nhẹ món gỗ sáng cho ngả về phía ấm, hoặc chèn giữa chúng một mảng trung tính như tường trắng, ván xám.
Thứ hai là màu sẽ đổi theo năm tháng. Xoan đào và Gõ đỏ sẫm dần, Thông ngả vàng, Tràm cũng sậm hơn chút. Một món mới làm đặt cạnh món cũ mười năm sẽ khác màu rõ ở năm đầu, rồi gần lại dần. Nên báo xưởng món mới sẽ đứng cạnh món cũ nào, để thợ chọn màu sơn bù trước một phần.
Thứ ba là độ bóng. Hai món cùng màu nhưng một món sơn bóng, một món sơn mờ đặt cạnh nhau trông vẫn lệch. Cả nhà nên thống nhất một vài mức bóng, thường là mờ hoặc bán mờ cho đồ dùng hằng ngày vì ít lộ vết tay, vết xước nhỏ.
Mối mọt: loại nào cần để ý nhiều hơn
Ở khí hậu nóng ẩm, mối và mọt là mối lo thật với đồ gỗ tự nhiên, và bốn loại gỗ này không giống nhau. Gõ đỏ đã sấy kỹ ít bị mọt hơn cả nhờ gỗ cứng và nhiều chất tự nhiên trong lõi. Xoan đào và Tràm ở mức trung bình, rủi ro tăng rõ nếu còn nhiều phần giác màu nhạt sát vỏ. Thông là loại cần cẩn thận nhất, nhất là gỗ chưa qua xử lý hoặc gỗ tận dụng từ pallet.
Cách phòng chủ yếu nằm ở khâu xưởng: gỗ được sấy đúng, loại bỏ giác ở chi tiết quan trọng, xử lý chống mọt trước khi gia công, và sơn kín các mặt, kể cả mặt khuất. Ở nhà, giữ đồ khô ráo, không kê sát tường ẩm, và để ý bột gỗ mịn rơi dưới chân đồ, đó là dấu hiệu mọt sớm cần báo thợ xem ngay. Mối thì thường đi từ nền nhà và tường lên, nên phòng mối cho cả căn nhà quan trọng hơn chọn loại gỗ.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ Tràm có phải gỗ tràm cừ không?
Không. Gỗ Tràm làm nội thất ở phía Nam thường là gỗ keo trồng rừng như keo lá tràm, keo lai. Cây tràm cừ ở vùng ngập là loài khác, thân nhỏ, chủ yếu dùng làm cừ đóng móng hoặc củi, không phải gỗ làm tủ bàn.
Gỗ Thông có làm giường cho người lớn được không?
Được nếu kết cấu đủ dày, có thanh giằng và giát giường đủ chắc. Nhược điểm là gỗ mềm nên dễ móp, dễ kêu khi mối nối lỏng. Với giường người lớn dùng lâu năm, gỗ cứng hơn sẽ yên tâm hơn.
Gõ đỏ có cần sơn không?
Nên có lớp hoàn thiện, dầu hoặc sơn, để hạn chế bám bẩn và trao đổi ẩm không đều. Gõ đỏ bền tự nhiên nhưng mặt gỗ mộc vẫn bị vết nước, vết dầu mỡ, và dễ nứt chân chim nếu khô nóng liên tục.
Vì sao đồ Xoan đào mới mua có chỗ màu đậm chỗ màu nhạt?
Do gỗ từ các thanh, các lô khác nhau, có phần giác nhạt màu hơn lõi. Theo thời gian gỗ sẫm dần và chênh lệch giảm bớt. Nếu chênh quá rõ ở mặt nhìn thấy, có thể yêu cầu xưởng xử lý màu khi nghiệm thu.
Gỗ ghép thanh có bền bằng gỗ nguyên thanh không?
Gỗ ghép sấy kỹ, keo tốt thường ổn định hơn một tấm nguyên rộng vì các thanh nhỏ triệt tiêu lực co ngót của nhau. Điểm yếu nằm ở đường keo nếu keo kém hoặc gặp nước lâu ngày.
Loại nào trong bốn loại chịu ẩm tốt nhất?
Gõ đỏ đã sấy kỹ thường chịu ẩm tốt nhất trong bốn loại, Thông kém nhất. Nhưng không loại gỗ tự nhiên nào nên đặt ở chỗ ướt thường xuyên như khoang chậu rửa; ở đó nên dùng vật liệu chịu nước.