Gỗ Óc chó được ưa chuộng vì màu nâu sẫm tự nhiên không cần nhuộm, vân mềm và sang, gỗ ổn định ít cong vênh, dễ gia công và lên sơn đẹp. Nó hợp nhất với những món nhìn thấy và chạm tay nhiều: mặt bàn ăn, bàn làm việc, đầu giường, tủ trang trí, kệ mở, tay nắm và chi tiết nhấn. Điều nhiều người không biết: Óc chó cứng vừa phải, mềm hơn gỗ Sồi, nên không phải lựa chọn tốt nhất cho chỗ chịu va đập nặng như mặt bậc cầu thang.
Gỗ Óc chó dùng ở nước ta chủ yếu là gỗ nhập, bán dưới dạng gỗ xẻ đã sấy và veneer. Vì là loại gỗ có giá cao trong nhóm gỗ thông dụng ở xưởng, cách dùng thông minh là đặt nó ở đúng chỗ: một mặt bàn, một bộ cánh, một mảng nhấn, thay vì phủ cả nhà. Bài này đi qua đặc tính, cách nhận biết và món đồ hợp với gỗ Óc chó.
Màu và vân: điều làm nên giá trị của Óc chó
Phần lõi gỗ Óc chó có màu nâu socola, có khi ánh tím nhẹ hoặc có sọc sẫm hơn. Phần giác gỗ, tức lớp sát vỏ, lại có màu kem nhạt. Trên một tấm gỗ xẻ thường thấy cả hai màu cạnh nhau, tạo nên vẻ tương phản mà nhiều người thích, nhất là trên mặt bàn để cạnh tự nhiên.
Để màu đều hơn, một số lô gỗ Óc chó được hấp hơi nước trước khi sấy; quá trình này làm phần giác sẫm lại gần với lõi. Gỗ hấp nhìn đều màu hơn nhưng sắc nâu có thể bớt độ sâu. Không có cách nào tốt hơn tuyệt đối, chỉ cần anh chị biết để chọn đúng gu: muốn tương phản thì giữ giác, muốn đồng màu thì chọn gỗ lõi hoặc gỗ đã hấp.
Vân Óc chó thường thẳng hoặc lượn mềm, đôi khi có những đoạn vân xoắn, vân gợn sóng rất đẹp ở phần gốc cây. Lỗ mạch nhỏ hơn gỗ Sồi nên bề mặt sơn mịn hơn, ít cần trám. Điều đặc biệt là theo thời gian, gỗ Óc chó không sẫm đi như nhiều loại gỗ khác mà có xu hướng nhạt dần, ngả sang nâu ánh vàng ấm khi tiếp xúc nhiều với ánh sáng.
Óc chó đặt cạnh các loại gỗ quen thuộc
So sánh dưới đây giúp hình dung vị trí của gỗ Óc chó. Đây là xu hướng chung, không phải thông số thí nghiệm của một lô gỗ cụ thể.
| Tiêu chí | Óc chó | Sồi | Gõ đỏ |
|---|---|---|---|
| Màu tự nhiên | Nâu socola, giác màu kem | Vàng nhạt tới nâu nhạt | Đỏ nâu, sẫm dần |
| Độ cứng | Vừa phải | Cứng | Rất cứng |
| Ổn định kích thước | Tốt | Vừa phải, co ngót rõ | Tốt khi sấy kỹ |
| Dễ gia công | Dễ, cắt và tiện mịn | Khá dễ, mòn dao hơn | Khó, nặng, mòn dao |
| Hợp nhất với | Mặt bàn, đồ nhấn, cánh tủ | Bàn, giường, bậc thang | Bàn ghế khối, bậc thang |
Nhìn bảng sẽ thấy Óc chó mạnh ở màu, ở độ ổn định và độ dễ làm, không mạnh ở độ cứng. Vì vậy chỗ bị kéo lê, va đập liên tục thì nên cân nhắc loại gỗ cứng hơn, hoặc chấp nhận vết dùng như một phần vẻ đẹp của đồ gỗ.
Món đồ nên làm bằng gỗ Óc chó
Mặt bàn ăn, bàn làm việc. Đây là chỗ Óc chó được nhìn và chạm nhiều nhất; vân và màu thể hiện trọn. Cần lớp phủ đủ bền chống vết nước và nhiệt, và dùng lót cốc, lót nồi.
Đầu giường, tab đầu giường, bàn trang điểm. Đồ phòng ngủ ít va đập, cần cảm giác ấm và yên; màu nâu trầm của Óc chó rất hợp.
Tủ trang trí, tủ rượu, kệ mở. Một mảng Óc chó trong phòng khách sáng màu tạo điểm nhấn mạnh mà không cần thêm đồ trang trí.
Cánh tủ bếp hoặc tủ áo bằng veneer Óc chó. Cánh rộng nên dùng veneer trên cốt ván, vừa giữ phẳng vừa tiết kiệm gỗ quý; khung, nẹp có thể dùng Óc chó xẻ cho đồng bộ.
Tay nắm, nẹp, chi tiết nhỏ. Một thanh tay nắm Óc chó trên tủ ván trắng là cách dùng ít gỗ mà hiệu quả nhìn thấy rõ.
Những chỗ không nên phí gỗ Óc chó
Phần bên trong tủ: vách ngăn, đợt, hậu tủ, đáy ngăn kéo. Không ai nhìn thấy và không cần độ đẹp của Óc chó; ván phủ màu trung tính hoặc ván phủ vân gỗ tương tự là đủ. Nhiều bộ tủ Óc chó đẹp ở mặt ngoài nhưng bên trong là ván phủ màu sẫm phối theo, vừa hợp lý về chi phí vừa không làm giảm giá trị sử dụng.
Mặt bậc cầu thang và sàn chịu đi lại nhiều. Óc chó mềm hơn Sồi, giày dép có sạn sẽ để vết rõ; nếu thật sự muốn tông màu này cho cầu thang, có thể chọn gỗ cứng hơn rồi nhuộm màu tương tự, hoặc chấp nhận bậc thang có dấu thời gian.
Khu ướt và chỗ nắng gắt. Óc chó ổn định nhưng không phải gỗ chịu nước; còn nắng chiếu nhiều giờ làm màu nhạt dần không đều, chỗ có đồ che sẽ giữ màu sẫm, chỗ hở bị nhạt, sau vài năm thấy rõ vệt. Kệ đặt sát cửa kính hướng tây là ví dụ hay gặp.
Đồ cho nhà cho thuê hay đồ dùng ngắn hạn. Giá trị của Óc chó nằm ở chỗ dùng lâu và được chăm sóc; ở nơi đồ hay bị thay, Óc chó không phát huy được.
Đặt làm đồ Óc chó: các bước để không bị hụt
Vì là gỗ đắt, sai một bước sẽ tốn nhiều. Trình tự dưới đây giúp anh chị chốt đúng ngay từ đầu:
- Quyết định món nào dùng Óc chó xẻ, món nào dùng veneer Óc chó, món nào dùng ván phối màu. Ghi thành danh sách.
- Chọn có giữ phần giác màu kem hay không. Nếu có, nói với xưởng muốn giác ở đâu, ví dụ chạy dọc cạnh bàn, để thợ chọn tấm và ráp vân.
- Xem tấm gỗ thật hoặc ảnh chụp đúng lô gỗ sẽ dùng cho mặt bàn, vì vân mỗi tấm mỗi khác. Với mặt bàn ghép, hỏi cách ráp vân giữa các thanh.
- Chốt hệ sơn và độ bóng bằng tấm mẫu sơn trên chính gỗ Óc chó, không chốt qua ảnh trên điện thoại.
- Ghi tên gỗ, loại xẻ hay veneer, và vị trí từng loại vào báo giá và hợp đồng.
- Khi nhận hàng, kiểm tra màu giữa các mảnh, khe nối, lớp sơn ở cạnh và mặt sau.
Nếu đã có hình mẫu đồ Óc chó muốn làm, anh chị có thể gửi kèm kích thước phòng để xưởng tính giúp phương án dùng gỗ xẻ, veneer và ván cho hợp lý.
Giữ đồ Óc chó đẹp lâu
Lau bụi bằng khăn mềm hơi ẩm vắt thật khô, lau theo chiều vân. Tránh khăn ướt sũng, chất tẩy có cồn hoặc chất tẩy mạnh vì làm mờ lớp sơn phủ. Đặt lót cốc, lót nồi trên mặt bàn; vết nước để qua đêm có thể làm lớp sơn mờ trắng.
Tránh đặt đồ Óc chó nơi nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ. Nếu không tránh được, dùng rèm hoặc phim cách nhiệt cho cửa kính, và thỉnh thoảng xoay hoặc dời đồ trang trí trên mặt bàn để màu nhạt đều, không thành vệt.
Với mặt bàn hoàn thiện bằng dầu thay vì sơn, nên lau dầu lại định kỳ theo hướng dẫn của xưởng; với mặt sơn PU, khi xuất hiện vết xước nông có thể nhờ thợ đánh lại lớp phủ ngoài cùng mà không phải chà tới gỗ.
Mặt Óc chó ít cứng nên vết lõm nhỏ do va chạm là chuyện sẽ có. Vết lõm nông đôi khi được thợ làm phồng lại bằng hơi nước nóng qua khăn ẩm trước khi dặm sơn, vì thớ gỗ bị nén chứ chưa đứt. Vết khía sâu thì phải trám bột gỗ cùng màu. Cả hai việc nên để thợ làm, tự làm dễ loang lớp phủ xung quanh.
Cuối cùng, đừng phủ kín mặt bàn Óc chó bằng tấm kính hay tấm nhựa dẻo dán sát suốt nhiều năm. Hơi ẩm bị nhốt giữa kính và gỗ có thể làm mờ lớp sơn, và phần gỗ bị che sẽ giữ màu khác hẳn phần ngoài. Nếu muốn bảo vệ, dùng tấm trải bàn vải hoặc lót từng chỗ đặt đồ.
Óc chó trong căn hộ và nhà phố ở Sài Gòn
Óc chó ổn định nên khá hợp với căn hộ chạy máy lạnh: gỗ ít co hơn Sồi khi không khí khô, khe ghép ít hở. Điều cần để ý là ánh sáng. Căn hộ cao tầng thường có mảng kính lớn, nắng chiều rọi vào phòng khách nhiều giờ; một mặt bàn hay kệ Óc chó đặt ngay trong vệt nắng đó sẽ nhạt dần nhanh hơn những món khác trong nhà. Đặt bàn lùi vào trong, dùng rèm lọc sáng, hoặc chọn sơn có thành phần chống tia cực tím là cách giữ màu.
Nhà phố thì khác: nhiều tầng, cửa mở nhiều, độ ẩm thay đổi theo mùa rõ hơn. Óc chó vẫn ổn ở đây, nhưng nên dùng cho tầng trên, phòng ngủ, phòng làm việc, nơi ít bụi đường và ít đi lại hơn tầng trệt. Phòng khách tầng trệt sát mặt đường bụi nhiều, mặt gỗ sẫm như Óc chó lại rất lộ bụi; chủ nhà sẽ phải lau thường xuyên hơn so với một mặt gỗ sáng.
Một điểm phối màu: Óc chó đẹp nhất khi đứng cạnh mảng sáng như tường trắng, ván trắng kem, đá sáng màu. Cả phòng toàn Óc chó, sàn gỗ sẫm, tường tối thì không gian nhỏ của căn hộ dễ bị nặng và tối. Nhiều nhà chọn cách dùng Óc chó cho một hai món chính, phần còn lại sáng màu, vừa nổi được vân gỗ quý vừa giữ phòng thoáng. Nếu chưa chắc, xin xưởng một tấm mẫu Óc chó đã sơn, đặt thử ở góc phòng định dùng vài ngày rồi mới quyết.
Mặt bàn Óc chó giữ cạnh tự nhiên
Một kiểu làm được nhiều người hỏi là mặt bàn Óc chó giữ nguyên đường cạnh tự nhiên của thân cây, có khi là một tấm nguyên, có khi là hai tấm ghép đối xứng ở giữa. Kiểu bàn này đẹp vì mỗi tấm là duy nhất, nhưng cũng là kiểu đòi hỏi kỹ thuật cao nhất trong các món đồ Óc chó.
Tấm rộng nguyên khối co ngót theo bề ngang nhiều hơn bàn ghép thanh, nên gỗ phải được sấy kỹ và để nghỉ lâu hơn. Mặt dưới thường được xẻ rãnh và lắp thanh giằng thép hoặc gỗ cứng theo kiểu trượt, giữ cho tấm phẳng mà không khoá cứng. Các vết nứt tự nhiên, lỗ mắt gỗ trên tấm thường được gia cố bằng chốt hình nơ ở mặt dưới hoặc trám keo nhựa trong. Đây là chi tiết kỹ thuật, không phải trang trí, nên hỏi xưởng có làm không.
Phần cạnh tự nhiên còn sót vỏ hoặc phần giác mềm cần được làm sạch, chà và phủ kín, nếu không sẽ là chỗ mọt và bụi bẩn bám đầu tiên. Khi chọn tấm, nên xem tận nơi cả hai mặt và đầu tấm, hỏi độ ẩm đo được, và hỏi rõ phần nào sẽ được cắt bỏ khi hoàn thiện. Ảnh chụp tấm gỗ chưa sơn và sau khi sơn có thể khác nhau khá nhiều về độ sẫm.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ Óc chó có cứng không?
Óc chó cứng vừa phải, mềm hơn gỗ Sồi và nhiều gỗ cứng nhiệt đới. Dùng làm bàn, tủ, giường rất tốt, nhưng chỗ chịu va đập và kéo lê liên tục như bậc thang sẽ để vết rõ hơn.
Vì sao gỗ Óc chó có chỗ màu kem nhạt?
Phần màu kem là giác gỗ, lớp sát vỏ cây, tự nhiên nhạt hơn phần lõi. Có người thích giữ để tạo tương phản, có người muốn loại bỏ. Nên nói rõ với xưởng từ đầu để thợ chọn tấm phù hợp.
Gỗ Óc chó để lâu có sẫm màu thêm không?
Thường ngược lại: gỗ Óc chó có xu hướng nhạt dần và ngả nâu ánh vàng khi tiếp xúc nhiều với ánh sáng. Mức độ tuỳ lớp phủ và vị trí đặt; tránh nắng trực tiếp giúp giữ màu lâu hơn.
Veneer Óc chó và Óc chó xẻ khác nhau thế nào khi dùng?
Veneer là lớp Óc chó mỏng trên cốt ván, hợp cho cánh và mặt rộng vì phẳng, ít cong, tiết kiệm gỗ. Óc chó xẻ hợp cho khung, chân, mặt bàn và chỗ cần chà sửa nhiều lần. Một bộ đồ tốt thường dùng cả hai.
Mặt bàn Óc chó có cần lót cốc không?
Nên dùng. Lớp sơn tốt chịu được nước lau nhanh, nhưng vết ly lạnh đọng nước hay nồi nóng đặt trực tiếp lâu có thể để vệt mờ trên lớp phủ. Lót cốc, lót nồi là thói quen rẻ nhất để giữ mặt bàn.
Có thể nhuộm gỗ khác thành màu Óc chó không?
Có thể nhuộm gỗ Sồi hay gỗ khác sang tông nâu tương tự, nhìn từ xa khá giống. Nhưng vân và lỗ mạch vẫn là của loại gỗ gốc. Khi đặt làm, báo giá cần ghi rõ là gỗ gì nhuộm màu Óc chó để tránh nhầm lẫn.