Gỗ co ngót, nứt và cong vênh vì gỗ là vật liệu hút ẩm: khi không khí ẩm, gỗ hút hơi nước và nở ra; khi khô, gỗ nhả nước và co lại. Sự co nở này không đều theo các chiều, mạnh nhất theo chiều ngang thớ, nên tấm gỗ bị cong, bị nứt. Sấy gỗ đưa độ ẩm trong gỗ về gần mức cân bằng với môi trường sử dụng, nhờ đó biến động sau khi đóng đồ nhỏ đi nhiều, nhưng không làm gỗ hết co nở.
Hiểu điều này giúp anh chị đặt đúng kỳ vọng: không có xưởng nào làm được đồ gỗ tự nhiên "không bao giờ co ngót". Việc xưởng làm được là chọn gỗ sấy đúng, để gỗ nghỉ, dùng kết cấu cho phép gỗ chuyển động mà không nứt, và sơn kín các mặt. Bài này giải thích từng khâu, kèm dấu hiệu nhận biết đồ làm đúng hay làm ẩu.
Gỗ thở theo không khí như thế nào
Gỗ mới chặt chứa rất nhiều nước, cả trong lòng tế bào lẫn trong thành tế bào. Khi gỗ khô dần, nước trong lòng tế bào đi ra trước mà gỗ chưa co. Chỉ khi nước trong thành tế bào bắt đầu đi ra, gỗ mới co lại thật sự. Ngược lại, gỗ đã khô đặt vào không khí ẩm sẽ hút hơi nước vào thành tế bào và nở ra.
Mỗi môi trường có một độ ẩm cân bằng của gỗ: để đủ lâu, gỗ sẽ đứng ở mức ẩm tương ứng với nhiệt độ và độ ẩm không khí chỗ đó. Ở Sài Gòn mùa mưa, không khí nồm ẩm, gỗ đứng ở mức ẩm cao hơn; trong căn hộ chạy máy lạnh cả ngày, không khí khô hơn, gỗ đứng ở mức thấp hơn. Cùng một bàn gỗ, chuyển từ nhà phố mở cửa thông gió sang căn hộ máy lạnh sẽ co lại một chút.
Điều quan trọng là gỗ co nở không đều. Theo chiều dọc thớ, gỗ gần như không đổi chiều dài. Theo chiều ngang, gỗ co nở rõ, và co theo phương tiếp tuyến với vòng năm mạnh hơn theo phương xuyên tâm, thường gần gấp đôi. Sự chênh lệch này là gốc rễ của cong vênh.
Các kiểu hư hỏng và nguyên nhân
Cong lòng máng. Mặt gỗ cong lõm theo bề ngang, hai mép vểnh lên hoặc úp xuống. Hay gặp ở tấm xẻ tiếp tuyến, hoặc khi một mặt được sơn kín còn mặt kia để mộc, hai mặt hút nhả ẩm khác nhau.
Cong dọc, xoắn. Thanh gỗ cong theo chiều dài hoặc vặn như cánh quạt. Thường do thớ gỗ xiên, gỗ có ứng suất bên trong từ lúc cây đứng, hoặc sấy không đều.
Nứt đầu. Hai đầu thanh gỗ khô nhanh hơn phần giữa vì nước thoát dọc thớ nhanh, nên co trước và nứt. Xưởng cẩn thận sẽ cắt bỏ phần đầu nứt và sơn bịt đầu gỗ khi phơi, sấy.
Nứt mặt, nứt chân chim. Những vết nứt nhỏ trên mặt gỗ khi bề mặt khô nhanh hơn lõi, ví dụ đặt đồ gỗ sát cửa kính nắng gắt hay ngay trước luồng gió máy lạnh.
Hở mộng, hở khe ghép. Gỗ co lại sau khi làm xong, mối ghép mở ra thành khe. Dấu hiệu điển hình của gỗ chưa sấy đủ hoặc làm xong mang thẳng vào phòng khô hơn nhiều.
Nứt mặt bàn bắt cứng. Mặt bàn rộng bị vít chết vào khung ở mọi điểm; khi gỗ co, nó không có chỗ chuyển động nên tự nứt dọc giữa.
Sấy gỗ giúp gì và không giúp gì
Sấy gỗ là đưa độ ẩm trong gỗ xuống mức phù hợp với nơi sử dụng trước khi gia công. Có hai cách chính: hong phơi tự nhiên dưới mái che, xếp gỗ thành kiêu có thanh kê để gió lùa, tốn nhiều thời gian; và sấy trong lò, kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm, rút ngắn thời gian và đưa gỗ tới độ ẩm thấp hơn mức phơi tự nhiên đạt được. Nhiều xưởng kết hợp: phơi trước, sấy lò sau.
Với đồ gỗ trong nhà, độ ẩm gỗ sau sấy thường được nhắm ở khoảng tám tới mười hai phần trăm, tuỳ khí hậu và nơi dùng. Đây là khoảng thông dụng, không phải con số cố định; điều đáng hỏi xưởng là họ có máy đo độ ẩm gỗ và có đo trước khi đưa vào gia công hay không.
Sấy đúng làm biến động sau này nhỏ đi và giảm nguy cơ mọt nấm, vì gỗ khô khó cho côn trùng và nấm phát triển. Nhưng sấy không làm gỗ hết hút ẩm. Gỗ đã sấy để ngoài trời mưa vẫn hút nước trở lại. Sấy quá nhanh, quá nóng còn gây hại: mặt gỗ khô cứng trong khi lõi còn ướt, sinh nứt ngầm bên trong, đến khi gia công mới lộ ra.
Sau khi sấy, gỗ nên được để nghỉ một thời gian trong điều kiện gần với nơi sử dụng, để độ ẩm trong và ngoài cân bằng lại, ứng suất dịu đi. Bước này hay bị bỏ khi xưởng chạy tiến độ gấp.
Kết cấu cho gỗ chuyển động mà không nứt
Sấy kỹ là một nửa, nửa còn lại là cách làm. Những kỹ thuật dưới đây là nghề mộc lâu đời dùng để sống chung với co ngót:
- Khung – pano: cánh tủ gồm khung bao bằng thanh hẹp, giữa là tấm pano đặt lỏng trong rãnh, không dán keo chết, để pano co nở tự do mà khung vẫn giữ nguyên kích thước.
- Bắt mặt bàn bằng ke trượt: mặt bàn gắn vào khung bằng ke hoặc bọ có lỗ ô van, cho phép mặt bàn co nở theo bề ngang.
- Thanh giằng mặt sau: mặt rộng có thanh giằng ngang thớ bắt bằng rãnh trượt, giữ phẳng mà không khoá cứng.
- Ghép thanh đảo chiều vân: mặt bàn ghép từ nhiều thanh hẹp, xếp xen kẽ chiều vòng năm để xu hướng cong của các thanh triệt tiêu nhau.
- Chọn gỗ xẻ xuyên tâm cho chi tiết cần ổn định như khung cửa, cánh dài; loại xẻ này co ít và ít cong hơn xẻ tiếp tuyến.
- Sơn kín đều các mặt, kể cả mặt sau, mặt dưới và đầu gỗ, để gỗ trao đổi ẩm chậm và đều.
Khi xem đồ gỗ tự nhiên ở xưởng, anh chị có thể lật mặt bàn, mở cánh tủ nhìn mặt sau: thấy có ke trượt, thanh giằng, mặt trong cũng được sơn là dấu hiệu tốt.
Ở nhà cần làm gì để đồ gỗ ít biến dạng
Tránh đổi môi trường đột ngột. Đồ gỗ mới chuyển về, nhất là từ xưởng mở về căn hộ chạy máy lạnh, nên để vài ngày cho quen, không bật máy lạnh quá thấp và thổi thẳng vào đồ. Đây là giai đoạn dễ thấy khe ghép hở ra nhất.
Giữ độ ẩm trong nhà ổn định vừa phải. Mùa mưa, đóng cửa vào những ngày nồm ẩm và chạy chế độ hút ẩm của máy lạnh nếu có; mùa khô, tránh để luồng gió máy lạnh hay quạt thổi trực tiếp liên tục vào mặt bàn, cánh tủ.
Không đặt đồ gỗ sát tường hay thấm, sát cửa kính nắng chiều hay ngay cạnh bếp nấu. Kê chân tủ cách nền ẩm, chừa khe vài phân giữa lưng tủ và tường để không khí lưu thông.
Khe hở nhỏ xuất hiện theo mùa rồi tự khép lại là bình thường với gỗ tự nhiên. Vết nứt dài, sâu, mở rộng dần, hay cánh tủ cong đến mức không đóng được thì cần báo xưởng xem lại, vì thường là dấu hiệu gỗ chưa sấy đủ hoặc kết cấu khoá cứng.
Khi nào là lỗi của gỗ, khi nào là lỗi của cách làm
Phân biệt được điều này giúp anh chị trao đổi với xưởng bình tĩnh và đúng chỗ. Nếu cả bộ đồ đều có khe hở đều đặn sau vài tháng đầu rồi đứng yên, phần lớn là gỗ đang tìm cân bằng với nhà mới; xưởng có thể chỉnh lại bản lề, siết lại ke, và đó là việc bảo hành thông thường.
Nếu chỉ một tấm cong mạnh, thường do tấm đó thớ xiên hoặc có ứng suất, là lỗi chọn gỗ. Nếu mặt bàn nứt dọc chính giữa trong khi khung vẫn chắc, nhiều khả năng mặt bị bắt cứng không chừa chỗ chuyển động, là lỗi kết cấu. Nếu mộng hở khắp nơi ngay trong tháng đầu, gỗ chưa sấy đủ.
Ghi lại bằng ảnh có ngày tháng, đo khe hở bằng thước, và trao đổi với xưởng theo nội dung bảo hành đã ký. Đa số vấn đề co ngót ở mức nhẹ đều sửa được nếu báo sớm.
Kiểm tra nhanh khi nhận đồ gỗ tự nhiên mới
Ngày nhận hàng là lúc tốt nhất để phát hiện sớm dấu hiệu gỗ chưa ổn. Những việc dưới đây làm trong vài phút, không cần dụng cụ đặc biệt:
- Đặt thước thẳng hoặc thanh nhôm dài lên mặt bàn, mặt cánh theo cả chiều ngang và chéo; khe sáng lọt dưới thước cho thấy mặt đã cong.
- Đóng mở từng cánh tủ, xem khe giữa hai cánh có đều từ trên xuống dưới không; khe hình nêm là cánh bị vặn hoặc bản lề lệch.
- Nhìn kỹ các mối mộng, khe ghép pano: khe đều, không có vệt keo trào, không có kẽ hở thấy được ánh sáng xuyên qua.
- Sờ mặt sau, mặt dưới: có lớp sơn lót, không còn gỗ mộc trơ ra, không có vết nứt đầu thanh bị trám vội.
- Lật ngăn kéo, xem đáy và thành có nứt hay hở góc không.
- Hỏi lại xưởng nên để đồ trong nhà bao lâu thì hẹn chỉnh bản lề, siết lại ke lần đầu.
Nên chụp ảnh các điểm trên vào ngày nhận, có ngày tháng. Vài tháng sau nếu có thay đổi, anh chị có ảnh gốc để so và trao đổi với xưởng dễ hơn nhiều so với nhớ lại bằng trí nhớ.
Phần lớn xưởng làm gỗ tự nhiên đều hẹn một lần ghé lại sau mùa đầu tiên để chỉnh nhẹ, vì họ biết gỗ sẽ tìm cân bằng với nhà mới. Lần ghé này nên được ghi trong nội dung bảo hành, không chỉ hứa miệng.
Gỗ tự nhiên khác ván ở chỗ biến dạng thế nào
Nhiều chủ nhà lấy kinh nghiệm với tủ ván để đánh giá đồ gỗ thật và ngược lại, nên hay hiểu lầm. Ván công nghiệp hỏng chủ yếu vì nước: mép ván hút nước, lõi phồng lên, bề mặt nứt, và một khi đã phồng thì không xẹp lại. Gỗ tự nhiên ít khi hỏng đột ngột như vậy; nó biến dạng chậm, theo mùa, có khi co vào rồi lại nở ra, phần lớn hồi phục được.
Vì thế cách theo dõi cũng khác. Với ván, cần để ý nước đọng ở chân tủ và khoang chậu. Với gỗ thật, cần để ý không khí: độ khô, độ ẩm, luồng gió, nắng chiếu. Một bộ đồ gỗ thật trong nhà có độ ẩm ổn định gần như không gặp chuyện gì đáng kể sau năm đầu tiên; một bộ đồ gỗ thật đặt giữa luồng gió máy lạnh và nắng chiều sẽ phải chỉnh, sửa liên tục.
Hiểu được tính cách này, anh chị sẽ không hoảng khi thấy khe ghép hé ra vào tháng khô, và cũng không chủ quan khi thấy một vết nứt dài cứ rộng dần qua nhiều tuần.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ đã sấy rồi sao vẫn bị nứt?
Sấy giảm biến động nhưng không làm gỗ hết hút ẩm. Gỗ vẫn nứt nếu đặt nơi quá khô hoặc nắng gắt, nếu mặt gỗ bị bắt cứng không có chỗ co, hoặc nếu sấy quá nhanh gây nứt ngầm bên trong từ trước.
Độ ẩm gỗ bao nhiêu là phù hợp để làm nội thất?
Thường được nhắm trong khoảng tám tới mười hai phần trăm, tuỳ khí hậu và nơi dùng. Quan trọng hơn con số là xưởng có đo bằng máy đo độ ẩm và để gỗ nghỉ cân bằng trước khi gia công.
Mặt bàn gỗ bị cong có nắn lại được không?
Cong nhẹ đôi khi giảm được khi để gỗ cân bằng lại độ ẩm, sơn kín mặt còn hở, thêm thanh giằng. Cong nặng thường phải tháo, xẻ lại thành thanh và ghép lại. Nên nhờ xưởng xem trực tiếp trước khi tự xử lý.
Có nên tự sơn mặt dưới của bàn gỗ không?
Nếu mặt dưới đang để mộc trong khi mặt trên sơn kín, sơn bổ sung mặt dưới giúp gỗ trao đổi ẩm đều hơn. Nên hỏi xưởng loại sơn tương thích và làm ở nơi thông thoáng.
Đồ gỗ trong phòng máy lạnh có dễ nứt hơn không?
Phòng máy lạnh thường khô hơn bên ngoài, nhất là khi chạy liên tục, nên gỗ co lại. Nếu gió thổi thẳng vào đồ, mặt gỗ khô nhanh hơn lõi và dễ nứt mặt. Đặt đồ tránh luồng gió và tránh để nhiệt độ quá thấp.
Ván công nghiệp có bị co ngót như gỗ tự nhiên không?
Ván cũng hút ẩm nhưng biến động kích thước nhỏ và đều hơn nhiều, vì sợi hay dăm gỗ xếp hỗn hợp nhiều hướng. Điểm yếu của ván là phồng nở khi nước ngấm vào mép không được dán cạnh kín.