Gỗ Sồi là gỗ cứng, nặng vừa phải, vân thẳng hoặc vân núi rõ nét, màu từ vàng nhạt tới nâu nhạt, ăn màu nhuộm tốt. Nó hợp với bàn ăn, bàn làm việc, giường, ghế, mặt bậc cầu thang, khung cánh tủ và nẹp viền — những món cần chịu va chạm mà vẫn muốn nhìn rõ vân gỗ. Điểm cần biết là gỗ Sồi có hai nhóm chính trên thị trường, Sồi trắng và Sồi đỏ, khác nhau đáng kể ở khả năng chịu ẩm.
Ở các xưởng mộc phía Nam, gỗ Sồi phần lớn là gỗ nhập khẩu đã xẻ và sấy, bán theo khối hoặc theo tấm; ngoài gỗ xẻ còn có veneer Sồi lạng mỏng dán trên cốt ván. Bài này giúp anh chị nhận biết gỗ Sồi, hiểu vì sao nó được chọn nhiều và những chỗ không nên dùng nó, để khi đặt làm không bị bất ngờ.
Nhận biết gỗ Sồi bằng mắt và bằng tay
Đặc điểm dễ thấy nhất của gỗ Sồi là vân. Trên mặt xẻ tiếp tuyến, vân hiện thành hình chữ V hoặc hình núi lồng vào nhau; trên mặt xẻ xuyên tâm, vân chạy thẳng song song, đôi khi lộ ra những vệt ngắn ánh sáng như vảy, là các tia gỗ. Những vệt tia này là dấu hiệu khá riêng của gỗ Sồi, nhiều loại gỗ khác không có hoặc có rất mờ.
Bề mặt gỗ Sồi có nhiều lỗ mạch to, nhìn kỹ ở mép cắt thấy như những chấm nhỏ xếp thành vòng. Khi chưa trám lỗ mà sơn bóng, bề mặt sẽ hơi lấm tấm; muốn mặt phẳng lì phải trám kỹ. Một số người thích để lỗ mạch lộ ra cho thấy chất gỗ, đó là chuyện thẩm mỹ, chỉ cần nói trước với xưởng.
Cầm thử một thanh gỗ Sồi thấy nặng tay hơn gỗ Thông hay gỗ Tràm cùng kích thước. Lấy móng tay ấn vào mặt gỗ khó để lại vết. Mùi gỗ Sồi mới xẻ hơi chua nhẹ, do gỗ chứa nhiều tanin; chính chất tanin này làm gỗ Sồi bị loang đen nếu tiếp xúc lâu với sắt ẩm, nên đinh vít dùng cho gỗ Sồi ở chỗ ẩm nên là loại chống gỉ.
Sồi trắng và Sồi đỏ khác nhau ở đâu
Hai nhóm này đều gọi chung là gỗ Sồi, nhưng không thay thế nhau hoàn toàn. Bảng dưới là khác biệt chung, mỗi lô gỗ còn tuỳ chất lượng xẻ, sấy.
| Tiêu chí | Sồi trắng | Sồi đỏ |
|---|---|---|
| Màu | Vàng nhạt, nâu nhạt, hơi xám | Nâu nhạt ánh hồng |
| Lỗ mạch | Phần lớn được bít kín tự nhiên bên trong | Lỗ mạch hở, thông dọc thớ |
| Chịu ẩm | Tốt hơn, nước khó thấm dọc thớ | Kém hơn, nước và hơi ẩm đi dọc thớ dễ |
| Vân | Thường có tia gỗ dài, rõ ở mặt xẻ xuyên tâm | Tia gỗ ngắn hơn, vân núi rõ |
| Hợp với | Mặt bàn, bậc cầu thang, đồ gần khu bếp | Đồ khô ráo: giường, tủ áo, kệ, khung ghế |
Khi đặt làm món gần nước như mặt bàn ăn, khung tủ bếp, nên hỏi rõ xưởng dùng Sồi trắng hay Sồi đỏ. Hai loại nhìn qua có thể na ná sau khi nhuộm màu, nên ghi tên trong báo giá và hợp đồng là cách chắc nhất.
Vì sao xưởng hay đề xuất gỗ Sồi
Cứng và chịu va chạm khá. Mặt bàn, mặt bậc, tay vịn làm bằng Sồi ít móp khi đặt đồ nặng hay va chạm hằng ngày, tốt hơn hẳn các loại gỗ mềm.
Ăn màu đều. Gỗ Sồi nhuộm được từ màu tự nhiên tới nâu trầm, xám khói, thậm chí màu Óc chó, nên dễ phối với ván và đá đã chọn trong nhà.
Nguồn hàng ổn định. Gỗ Sồi xẻ và veneer Sồi khá phổ biến, nên làm một bộ đồ lớn hay bổ sung món sau này vẫn dễ tìm gỗ cùng loại.
Dễ đi cùng veneer. Có thể làm khung, chân, nẹp bằng Sồi xẻ và cánh, mặt rộng bằng veneer Sồi trên cốt ván; cả bộ cùng vân, cùng màu sau khi sơn.
Gia công được nhiều kiểu. Gỗ Sồi bắt mộng, bắt vít, uốn nhẹ, tiện chân đều được, thợ quen tay. Tuy vậy vì cứng nên dao cụ mòn nhanh hơn gỗ mềm.
Điểm yếu của gỗ Sồi cần biết trước
Gỗ Sồi co ngót đáng kể theo độ ẩm, nhất là khi xẻ tiếp tuyến. Một mặt bàn Sồi ghép rộng, nếu gỗ chưa sấy đủ hoặc bắt cứng xuống khung không chừa chỗ co giãn, có thể nứt dọc hoặc cong lòng máng sau một mùa mưa. Cách phòng là dùng gỗ đã sấy, để gỗ "nghỉ" trong xưởng vài ngày trước khi gia công, bắt mặt bàn bằng ke cho phép trượt nhẹ và sơn kín cả hai mặt.
Như đã nói, tanin trong gỗ Sồi phản ứng với sắt khi có nước, để lại vệt đen khó tẩy. Ly nước có vành sắt, đinh thường bị gỉ, hay cả bột sắt khi mài kim loại gần đó đều có thể gây vết. Ở bếp và phòng tắm, chọn vít inox hoặc vít mạ chống gỉ.
Gỗ Sồi để mộc, không sơn, sẽ đổi màu dần dưới nắng và bám bẩn nhanh vì lỗ mạch to. Muốn giữ màu sáng tự nhiên phải dùng lớp phủ có chống tia cực tím, và chấp nhận theo năm tháng gỗ vẫn ngả vàng nhẹ. Đó là đặc tính của gỗ thật chứ không phải lỗi thi công.
Cuối cùng, Sồi là gỗ cứng nên nặng. Cánh tủ khung Sồi cần bản lề đủ tải và đủ số lượng; giường Sồi lớn nên làm tháo lắp được để dễ chuyển nhà và đưa vào thang máy chung cư.
Món đồ hợp với gỗ Sồi trong nhà
Theo các đặc tính trên, gỗ Sồi phát huy tốt nhất ở những món sau. Thứ tự đi từ món đáng dùng nhất:
- Mặt bậc và tay vịn cầu thang trong nhà phố: cứng, vân đẹp, ăn màu theo sàn.
- Bàn ăn, bàn làm việc: mặt chạm tay hằng ngày, trầy thì chà lại được.
- Giường, khung ghế, ghế đẩu: giữ mộng và vít chắc, ít kêu sau nhiều năm.
- Khung cánh tủ, nẹp viền tủ ván: một ít Sồi xẻ làm khung, bên trong pano veneer, nhìn như tủ gỗ nguyên mà ít cong.
- Kệ mở, kệ sách treo tường: đợt Sồi ít võng hơn ván cùng độ dày.
- Tay nắm, chi tiết nhấn trên tủ bếp hay tủ áo bằng ván.
Những món không nên làm bằng gỗ Sồi nguyên khối: tủ dưới chậu rửa, cánh tủ áo liền tấm rất cao, vách ốp lớn trên tường ẩm. Ở các chỗ đó nên dùng ván chịu ẩm, hoặc nếu muốn vân Sồi thì dùng veneer Sồi trên cốt ván phủ kín.
Hỏi xưởng gì khi đặt đồ gỗ Sồi
Câu đầu tiên là gỗ Sồi trắng hay Sồi đỏ, gỗ xẻ hay veneer, và chi tiết nào dùng loại nào. Một bộ tủ ghi "gỗ Sồi" có thể chỉ có khung là Sồi xẻ, cánh là veneer, thùng là ván phủ Melamine vân Sồi; điều đó không xấu, nhưng phải được ghi rõ để so sánh công bằng giữa các báo giá.
Câu thứ hai là gỗ đã sấy chưa và xưởng có để gỗ nghỉ trước khi gia công không. Gỗ Sồi sấy không đủ, làm xong mang vào căn hộ có máy lạnh chạy liên tục sẽ co lại, khe mộng hở dần.
Câu thứ ba là sơn: hệ sơn gì, mấy lớp lót, mấy lớp phủ, có trám lỗ mạch không, độ bóng bao nhiêu, có sơn mặt sau và mặt trong không. Nếu được, xin xưởng làm một tấm mẫu nhỏ đúng màu và độ bóng để anh chị nhìn dưới ánh sáng trong nhà mình trước khi sơn cả bộ.
Muốn chắc hơn, anh chị có thể ghé xưởng xem gỗ Sồi đang có, cầm thử một tấm, nhìn mép cắt và mẫu sơn thật, rồi mới chốt màu.
Gỗ Sồi trong khí hậu nóng ẩm phía Nam
Phần lớn gỗ Sồi dùng ở xưởng phía Nam là gỗ được sấy ở nơi có khí hậu khác hẳn: khô hơn, mát hơn. Khi về tới Sài Gòn, gỗ phải trải qua một giai đoạn làm quen với không khí nóng ẩm quanh năm. Nếu xưởng đem gỗ ra cắt ngay khi vừa nhập, các chi tiết có thể nở thêm một chút trong mùa mưa đầu tiên, khiến ngăn kéo hơi kẹt, cánh hơi chạm nhau. Ngược lại, gỗ để nghỉ đủ trong kho thoáng, có mái che, sẽ đạt mức ẩm gần với nhà ở trước khi gia công.
Nhà phố mở cửa nhiều, gần đường, gỗ Sồi sẽ theo độ ẩm ngoài trời khá sát; căn hộ đóng kín chạy máy lạnh thì không khí khô hơn, gỗ co nhẹ. Hai kiểu nhà này cần cách làm hơi khác: ở nhà phố, chừa khe cánh rộng hơn một chút và sơn kín mặt trong để gỗ không hút ẩm nhanh; ở căn hộ, tránh đặt bàn Sồi ngay dưới miệng gió và đừng để nhiệt độ quá thấp nhiều giờ liền.
Một chuyện khác của khí hậu nóng ẩm là mốc. Gỗ Sồi đã sơn kín ít khi mốc, nhưng mặt sau tủ áp sát tường ẩm, mặt dưới giường kê sát nền, những chỗ không ai nhìn tới, lại là nơi dễ có đốm mốc đầu tiên. Khi đặt làm, nên yêu cầu sơn lót ít nhất một lớp cho các mặt khuất, và chừa khe thoáng giữa lưng tủ với tường. Chi phí thêm không nhiều mà tránh được mùi ẩm trong tủ về sau.
Gỗ Sồi xẻ, gỗ Sồi ghép và veneer Sồi trong cùng một bộ đồ
Một bộ đồ "gỗ Sồi" thường gồm ba dạng vật liệu. Gỗ Sồi xẻ nguyên thanh dùng cho chân, khung, tay vịn, nơi cần chịu lực và cần tiết diện liền. Gỗ Sồi ghép, tức nhiều thanh hẹp ghép cạnh hoặc ghép mộng răng lược, dùng cho mặt bàn, mặt bậc, đợt kệ rộng, vì ổn định hơn một tấm nguyên khổ lớn. Veneer Sồi, lớp gỗ lạng mỏng dán lên cốt ván, dùng cho cánh tủ, vách, mặt rộng phẳng.
Ba dạng này cùng vân Sồi nhưng nhìn kỹ vẫn khác: gỗ ghép thấy rõ các đường nối thanh, đôi khi lệch màu nhẹ giữa các thanh; veneer có vân liền một mảng lớn, rất đều, nhưng cạnh tấm phải dán nẹp gỗ hoặc chỉ cạnh; gỗ xẻ có vân thật xuyên qua mọi mặt cắt. Sau khi nhuộm và sơn cùng một màu, cả bộ trông đồng bộ, nhưng độ đậm có thể chênh đôi chút vì mỗi dạng hút màu khác nhau.
Cách xử lý của xưởng cẩn thận là làm thử màu trên cả ba dạng vật liệu trước, chỉnh lượng màu cho từng loại để khi đặt cạnh nhau không lệch. Anh chị có thể xin xem ba tấm mẫu nhỏ đặt cạnh nhau dưới ánh đèn trong nhà. Đây là bước nhỏ nhưng tránh được cảm giác "chân bàn một màu, mặt bàn một màu" khi đồ về tới nơi.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ Sồi có bị mối mọt không?
Gỗ Sồi đã sấy và sơn kín ít bị mọt hơn nhiều loại gỗ mềm, nhưng không miễn hoàn toàn, nhất là phần giác gỗ sát vỏ. Mua gỗ đã qua xử lý, sơn kín các mặt và để đồ nơi khô ráo là cách phòng chính.
Gỗ Sồi có làm tủ bếp được không?
Làm được cho khung cánh, cánh tủ trên, kệ mở và nẹp. Thùng tủ dưới, nhất là khoang chậu rửa, vẫn nên dùng ván chịu ẩm. Nếu dùng Sồi gần nước thì ưu tiên Sồi trắng và sơn kín cả mặt trong.
Vì sao bàn Sồi mới làm có vệt đen?
Vệt đen hay gặp nhất là do tanin trong gỗ gặp sắt và nước, ví dụ vít thường bị gỉ hay mạt sắt dính trên mặt khi chưa sơn. Cần báo xưởng xử lý; phòng bằng vít chống gỉ và giữ mặt gỗ sạch mạt kim loại khi gia công.
Gỗ Sồi để lâu có đổi màu không?
Có. Dưới ánh sáng, gỗ Sồi ngả vàng hoặc sẫm dần theo năm tháng, mức độ tuỳ màu nhuộm và lớp phủ. Đặt đồ tránh nắng chiếu trực tiếp và chọn lớp sơn có chống tia cực tím sẽ chậm lại quá trình này.
Veneer Sồi có bền bằng gỗ Sồi xẻ không?
Veneer Sồi bền ở bề mặt nếu được sơn tốt, và cánh lớn ít cong hơn gỗ xẻ. Điểm yếu là lớp gỗ mỏng nên không chà sâu được nhiều lần; trầy sâu qua lớp veneer thì sửa khó hơn gỗ xẻ.
Có nên để gỗ Sồi mộc không sơn?
Có thể dùng dầu lau gỗ thay cho sơn nếu thích cảm giác mộc, nhưng gỗ Sồi lỗ mạch to nên bám bẩn và vết nước nhanh. Ở bàn ăn và gần bếp, một lớp phủ bảo vệ vẫn là lựa chọn an toàn hơn.