Sơn PU là loại sơn hai thành phần, gồm phần nhựa và chất đóng rắn, pha với dung môi rồi phun lên gỗ. Khi khô, nó tạo một lớp màng cứng, bám chắc, chịu trầy, chịu nước và chịu hoá chất tẩy rửa nhẹ khá tốt, nên là cách hoàn thiện đồ gỗ tự nhiên phổ biến nhất ở các xưởng mộc phía Nam. Một mặt sơn PU đạt chuẩn thường đi qua ba giai đoạn: xử lý bề mặt gỗ, sơn lót nhiều lần có chà nhám xen giữa, rồi sơn phủ màu hoặc phủ bóng.
Chất lượng mặt sơn quyết định phần lớn cảm nhận của chủ nhà về một món đồ gỗ: sờ có mịn không, nhìn có đều màu không, vài năm sau có còn trong hay đã ố mờ. Cùng một tấm gỗ Sồi, sơn kỹ và sơn ẩu cho ra hai món đồ khác nhau rất xa. Bài dưới đây giải thích từng lớp sơn làm gì, cách chọn độ bóng hợp nhà mình, những lỗi sơn hay gặp và việc nên làm ở nhà để mặt sơn bền.
Sơn PU khác các cách hoàn thiện khác ở đâu
Có ba cách hoàn thiện đồ gỗ tự nhiên hay gặp: sơn PU gốc dung môi, sơn gốc nước, và dầu lau gỗ hoặc sáp. Sơn PU tạo màng dày và cứng trên mặt gỗ, bảo vệ tốt trước vết nước, vết dầu và trầy nhẹ; đổi lại mặt gỗ có cảm giác hơi "nhựa" nếu phủ dày và bóng, và có mùi dung môi trong những ngày đầu.
Sơn gốc nước dùng nước làm dung môi chính, ít mùi hơn, khô nhanh, màu trong và ít ngả vàng theo thời gian. Màng sơn gốc nước ngày nay khá bền, nhưng thợ cần quen tay vì nó dễ làm nổi thớ gỗ ở lớp đầu và nhạy với độ ẩm khi phun. Nhiều xưởng dùng cho phòng trẻ em hoặc khi chủ nhà muốn ít mùi.
Dầu lau gỗ và sáp thấm vào thớ gỗ thay vì tạo màng trên mặt. Cảm giác sờ rất tự nhiên, vết trầy dặm lại dễ, nhưng khả năng chống vết nước và vết dầu kém hơn màng sơn, cần lau dầu lại định kỳ. Hợp với đồ ít tiếp xúc nước, chủ nhà thích cảm giác mộc và chịu khó chăm.
Không cách nào tốt nhất cho mọi món. Mặt bàn ăn, tủ bếp, đồ hay lau chùi thường hợp với màng sơn; kệ trang trí, đầu giường, đồ ít chạm nước có thể chọn dầu nếu thích. Điều quan trọng là quyết định trước khi xưởng bắt đầu, vì đổi hệ sơn giữa chừng gần như phải chà lại từ gỗ.
Từ gỗ mộc tới mặt hoàn thiện: các lớp làm gì
Một quy trình sơn PU cho đồ gỗ tự nhiên ở xưởng làm kỹ thường đi qua các bước sau. Số lần lót, số lần phủ thay đổi theo loại gỗ và độ hoàn thiện mong muốn:
- Chà nhám gỗ mộc bằng giấy nhám từ thô tới mịn, xoá vết dao bào, vết máy, vết bút chì. Bề mặt chà chưa kỹ thì sơn dày mấy cũng lộ vết.
- Xử lý khuyết tật: trám mắt gỗ chết, vết nứt nhỏ, lỗ đinh bằng bột trám cùng màu; với gỗ lỗ mạch to như Sồi, nếu muốn mặt phẳng lì thì trám lỗ mạch ở bước này.
- Nhuộm màu nếu muốn đổi tông gỗ. Có xưởng nhuộm trực tiếp lên gỗ, có xưởng pha màu vào lớp lót hoặc lớp phủ; mỗi cách cho độ trong và độ sâu khác nhau.
- Sơn lót lần đầu: lớp này thấm vào thớ, bịt lỗ, làm nổi những sợi gỗ nhỏ. Sau khi khô, chà nhẹ để mặt phẳng lại.
- Sơn lót các lần sau, mỗi lần đều chà nhẹ ở giữa. Lớp lót dày dần, lấp phẳng bề mặt, tạo nền cho lớp phủ. Đây là phần tốn công nhất và hay bị cắt bớt khi chạy tiến độ.
- Sơn phủ một hoặc vài lớp, quyết định độ bóng và cảm giác sờ cuối cùng. Lớp phủ cần phun trong phòng sạch bụi, đủ khô ráo.
- Để khô và kiểm tra dưới ánh sáng xiên, xem có hạt bụi, vệt chảy, chỗ mỏng hay không trước khi đóng gói.
Khi đi xem xưởng, anh chị có thể xin xem một món đang ở giữa quy trình: vừa lót xong, đang chà, đang chờ phủ. Thấy được công đoạn lót và chà là biết xưởng có làm đủ bước hay không.
Chọn độ bóng: mờ, bán mờ hay bóng
Độ bóng của lớp phủ thường được gọi theo phần trăm hoặc theo tên mờ, bán mờ, bóng. Mỗi xưởng, mỗi hãng sơn đặt mức hơi khác nhau, nên cách chắc nhất là xem tấm mẫu thật. Bảng dưới là đặc điểm chung:
| Mức bóng | Nhìn và sờ | Lộ vết tay, vết xước | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Mờ | Gần với gỗ mộc, êm mắt, sờ ấm | Ít lộ nhất | Bàn ăn, tủ áo, giường, đồ dùng hằng ngày |
| Bán mờ | Hơi ánh khi nhìn nghiêng, vân rõ | Lộ vừa phải | Phần lớn đồ trong nhà, cánh tủ, kệ |
| Bóng | Phản chiếu rõ, màu sâu, sang | Lộ rõ vết tay, vết xước nhỏ, bụi | Đồ trang trí, ít chạm tay, nơi được lau thường xuyên |
Nhà có trẻ nhỏ, nhà nấu nướng nhiều hay nhà ít thời gian lau chùi thường thấy dễ sống với mặt mờ hoặc bán mờ hơn. Mặt bóng đẹp khi mới nhưng mỗi vết xước nhỏ đều bắt sáng, và khi cần dặm sửa thì khó làm cho vùng sửa lẫn vào xung quanh.
Một điều ít người để ý: cùng một màu nhuộm, mặt bóng trông sẫm hơn mặt mờ. Nếu đã chốt màu qua tấm mẫu mờ rồi đổi sang bóng, màu thật có thể khác ý. Chốt màu và độ bóng cùng lúc, trên cùng một tấm mẫu.
Thời gian chờ giữa các lớp sơn trên gỗ thật
Sơn PU khô qua hai giai đoạn. Giai đoạn đầu là dung môi bay hơi, mặt sơn khô sờ không dính tay, thường chỉ sau một thời gian ngắn. Giai đoạn sau là phản ứng đóng rắn giữa nhựa và chất đóng rắn, diễn ra chậm hơn nhiều, màng sơn mới đạt độ cứng thật sự. Món đồ nhìn đã khô nhưng màng sơn vẫn còn mềm bên trong trong những ngày đầu.
Đây là lý do xưởng làm kỹ không đóng gói đồ ngay sau lớp phủ cuối. Màng sơn chưa cứng mà bọc màng nilon, chồng lên nhau hay chèn xốp thì dễ in vết, dính lớp bọc, hoặc mờ chỗ bị đè. Mùa mưa ẩm, thời gian khô kéo dài hơn; thợ có kinh nghiệm sẽ tính thêm thời gian chứ không ép tiến độ.
Về nhà, trong khoảng thời gian đầu nên đối xử nhẹ tay với mặt sơn: chưa đặt đồ nặng lâu một chỗ, chưa trải khăn bàn nhựa, chưa lau bằng chất tẩy. Mùi dung môi sẽ giảm dần; mở cửa cho thông thoáng, đặc biệt với phòng ngủ và phòng trẻ em. Nếu mùi kéo dài bất thường, nên hỏi lại xưởng về hệ sơn đã dùng.
Khi đặt làm có tiến độ gấp, ví dụ cần nhận nhà đúng ngày, hãy hỏi xưởng tính bao nhiêu ngày cho khâu sơn và khô. Ép rút ngắn khâu này là cách nhanh nhất để mặt sơn kém bền về sau.
Những lỗi sơn hay gặp và nguyên nhân
Mặt sơn mờ trắng như có sương. Hay gặp khi phun trong không khí quá ẩm, hơi nước bị giữ lại trong màng sơn. Mùa mưa ở phía Nam là thời điểm dễ gặp nhất. Xưởng cần chờ thời tiết khô hơn, dùng phụ gia chống mờ hoặc phòng sơn có kiểm soát.
Mặt sần như vỏ cam. Sơn pha quá đặc, súng phun để áp lực không hợp hoặc phun quá xa. Mặt sờ thấy gợn, nhìn nghiêng thấy lấm tấm.
Vệt chảy, giọt đọng ở cạnh. Phun quá dày một lần, nhất là ở mặt đứng và mép cánh. Lỗi này sửa được bằng chà và phủ lại, nên phát hiện trước khi nhận hàng.
Hạt bụi nổi trên mặt. Phòng sơn không sạch, quạt hút yếu, hoặc lau bụi chưa kỹ giữa các lớp. Vài hạt nhỏ khó tránh tuyệt đối, nhưng mặt lấm tấm khắp nơi là dấu hiệu làm ẩu.
Lớp sơn bong tróc từng mảng. Thường vì không chà nhám giữa các lớp, sơn lên bề mặt còn bụi hoặc dầu, hoặc dùng các loại sơn không tương thích chồng lên nhau.
Mặt sơn ngả vàng sau một thời gian. Một số hệ sơn và một số loại gỗ tự ngả vàng theo ánh sáng; với đồ màu trắng hoặc gỗ màu sáng, nên hỏi xưởng chọn hệ sơn ít ngả vàng.
Ở nhà làm gì để mặt sơn bền
Lau bụi bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, vắt thật kiệt, lau theo chiều vân. Vết dầu mỡ dùng khăn ẩm với chút nước rửa chén pha loãng, rồi lau lại bằng khăn sạch và lau khô. Tránh xăng thơm, cồn đậm đặc, nước tẩy có chất ăn mòn và miếng cọ xơ cứng; những thứ này làm mờ màng sơn rất nhanh.
Dùng lót cốc, lót nồi, lót bình hoa có đế mềm. Vết ly nước lạnh đọng qua đêm hay nồi nóng đặt trực tiếp là hai nguyên nhân phổ biến nhất làm mặt bàn sơn PU có vòng trắng. Đồ trang trí bằng gốm, kim loại nên có đế nỉ để không cào xước khi xê dịch.
Khi màng sơn bị xước nông, chưa xuyên tới gỗ, thợ thường chỉ cần chà nhẹ vùng đó và phủ lại lớp ngoài cùng. Khi xước sâu tới gỗ hoặc mặt đã mờ đục toàn bộ sau nhiều năm, có thể làm lại phần phủ cho cả mặt. Đây là lợi thế lớn của gỗ tự nhiên so với ván phủ bề mặt, và là lý do nên giữ tên hệ sơn, mã màu nhuộm mà xưởng đã dùng.
Sơn màu bệt trên gỗ tự nhiên
Không phải đồ gỗ tự nhiên nào cũng để lộ vân. Có những nhà muốn tủ trắng, cánh xanh rêu, giường màu kem nhưng vẫn dùng khung gỗ thật cho chắc. Khi đó xưởng dùng sơn màu bệt, tức lớp sơn có màu che kín vân gỗ. Quy trình vẫn là chà, trám, lót, phủ, nhưng lớp lót thường dày hơn và cần chà kỹ hơn, vì mặt sơn màu đặc lộ rõ mọi chỗ gồ ghề.
Với sơn màu, thớ gỗ vẫn có thể hằn lên mặt sơn theo thời gian, nhất là với gỗ lỗ mạch to như Sồi, Tần bì. Nếu muốn mặt thật phẳng như sơn trên ván, phải trám lỗ mạch kỹ ở bước đầu. Một số người lại thích thấy vân gỗ mờ mờ dưới lớp sơn màu, đó là lựa chọn thẩm mỹ, nên nói trước.
Đồ sơn màu bệt sáng, nhất là trắng, dễ ngả vàng hơn nếu dùng hệ sơn không phù hợp, và vết bẩn bám ở tay nắm, cạnh cánh hiện rõ. Hỏi xưởng hệ sơn ít ngả vàng cho màu trắng, và chọn độ bóng bán mờ để lau chùi dễ hơn mặt mờ hoàn toàn. Giữ lại mã màu để dặm sau này.
Câu hỏi thường gặp
Sơn PU có độc không?
Sơn PU gốc dung môi có mùi và hơi dung môi trong thời gian đầu khi màng sơn chưa khô hẳn. Khi đã khô và đóng rắn hoàn toàn, mùi giảm nhiều. Nên để nhà thông thoáng những ngày đầu, và với phòng trẻ em có thể hỏi xưởng về sơn gốc nước ít mùi hơn.
Đồ gỗ sơn PU bao lâu thì dùng bình thường được?
Mặt sơn khô sờ được khá nhanh, nhưng màng sơn cần thêm thời gian mới cứng hẳn, dài hơn khi trời ẩm. Trong những ngày đầu nên dùng nhẹ tay, tránh đặt đồ nặng lâu một chỗ và tránh chất tẩy. Hỏi xưởng thời gian cụ thể theo hệ sơn đã dùng.
Mặt bàn sơn PU bị vòng trắng do ly nước thì làm sao?
Vòng trắng thường do hơi ẩm bị giữ trong lớp phủ ngoài. Vết nhẹ đôi khi mờ dần khi để khô thoáng. Vết rõ và lâu không hết thì nhờ thợ xử lý lớp phủ ngoài cùng; không nên tự chà bằng chất mài mạnh vì dễ làm loang rộng hơn.
Nên chọn sơn bóng hay sơn mờ cho bàn ăn?
Phần lớn gia đình thấy mặt mờ hoặc bán mờ dễ sống hơn cho bàn ăn vì ít lộ vết tay, vết xước nhỏ và dễ dặm sửa. Mặt bóng đẹp khi mới nhưng mỗi vết trầy đều bắt sáng. Nên xem tấm mẫu thật dưới đèn nhà mình trước khi chọn.
Sơn PU có chống được mối mọt không?
Màng sơn kín các mặt làm gỗ khó bị côn trùng tấn công từ bề mặt và giữ độ ẩm gỗ ổn định hơn, nhưng sơn không thay được khâu sấy và xử lý gỗ trước khi gia công. Chỗ nào gỗ để mộc, không sơn, vẫn là chỗ dễ bị trước.
Đồ gỗ cũ sơn PU có sơn lại được không?
Được. Thợ sẽ chà bỏ lớp phủ cũ hoặc chà tới gỗ tuỳ tình trạng, xử lý vết hỏng rồi lót và phủ lại. Món đồ gỗ tự nhiên chắc chắn, mộng còn tốt thường rất đáng để làm lại bề mặt thay vì bỏ đi.