Plywood (ván ép nhiều lớp) đáng dùng thay MDF ở những chỗ cần cứng, chịu tải, giữ vít tốt và chịu ẩm hơn: đợt kệ dài, khoang chậu rửa, tủ lavabo, thùng tủ hay tháo lắp, mặt bàn cần ít võng; còn ở những chỗ cần mặt thật phẳng mịn để sơn bóng hay phủ Acrylic, MDF vẫn dễ làm hơn. Plywood chịu ẩm đến đâu phụ thuộc chính vào loại keo và chất lượng các lớp gỗ bên trong.
Ở các xưởng mộc phía Nam, plywood ngày càng được dùng nhiều cho tủ bếp, tủ phòng tắm và kiểu nội thất để lộ cạnh ván. Nhưng plywood cũng rất khác nhau giữa loại tốt và loại kém. Bài dưới đây đi qua cấu tạo, điểm mạnh yếu so với MDF, chỗ nên dùng, cách nhìn chất lượng và cách xử lý cạnh plywood.
Plywood được làm như thế nào
Plywood được làm từ những lớp gỗ lạng mỏng (gọi là lớp veneer, bóc ra từ khúc gỗ tròn quay trên máy). Các lớp được xếp chồng sao cho thớ gỗ lớp này vuông góc với lớp kề bên, quét keo rồi ép nóng thành tấm. Số lớp thường là số lẻ để hai mặt ngoài cùng hướng thớ, giúp tấm ván cân bằng, ít cong.
Ở thị trường phía Nam, plywood làm từ gỗ rừng trồng trong nước khá phổ biến, bên cạnh các loại plywood lớp đều làm từ gỗ cứng có lớp mỏng và nhiều lớp hơn. Không nên chọn theo tên gọi nơi xuất xứ nghe nói, mà nên nhìn tấm ván thật và hỏi tài liệu của chính lô ván xưởng dùng.
Chính việc xếp chéo thớ làm plywood ổn định và cứng. Gỗ tự nhiên co giãn nhiều theo chiều ngang thớ và ít theo chiều dọc thớ; khi các lớp xếp chéo nhau, lớp này kìm sự co giãn của lớp kia. Kết quả là một tấm ván ít co ngót hơn gỗ nguyên tấm và chịu uốn tốt hơn ván sợi cùng độ dày.
Chất lượng plywood phụ thuộc vào ba thứ: loại gỗ làm các lớp, độ đều và độ kín của các lớp (có bị hở, chồng mí, lỗ mục bên trong không), và loại keo. Hai tấm cùng gọi là plywood, cùng độ dày, có thể khác nhau rất xa về độ bền và độ phẳng.
Plywood và MDF: so theo việc cần làm
Thay vì hỏi loại nào tốt hơn, nên hỏi việc mình cần là gì. Bảng dưới so sánh theo những yêu cầu hay gặp trong đồ gỗ nội thất.
| Yêu cầu | Plywood | MDF |
|---|---|---|
| Cứng, ít võng khi chịu tải lâu | Tốt hơn ở cùng độ dày | Dễ võng hơn nếu nhịp dài |
| Giữ vít, kể cả vít bắt vào cạnh | Tốt | Mặt khá, cạnh dễ tách |
| Trọng lượng | Thường nhẹ hơn ở cùng độ cứng | Nặng hơn |
| Chịu ẩm | Tốt nếu dùng keo chịu nước và lớp gỗ tốt | Cần dòng chống ẩm; vẫn phồng khi ngâm |
| Mặt phẳng mịn để sơn bóng, phủ Acrylic | Có thể lộ vân, gợn lớp; cần xử lý | Phẳng mịn, dễ làm |
| Phay hoa văn, bo cạnh | Lộ các lớp ở cạnh phay | Phay mịn, sơn đẹp |
| Độ đồng đều giữa các tấm | Khác nhau nhiều tuỳ nguồn | Đồng đều hơn |
Có thể thấy plywood mạnh ở kết cấu, MDF mạnh ở bề mặt. Vì vậy nhiều bộ tủ dùng plywood cho thùng và đợt, MDF cho cánh cần sơn hoặc phủ bóng.
Khi nào đáng dùng plywood
Khoang chậu rửa, tủ lavabo. Plywood dùng keo chịu nước giữ được hình dạng tốt hơn ván sợi khi gặp ẩm và nước bắn, lại giữ vít bản lề chắc. Vẫn phải phủ mặt, dán hoặc sơn kín cạnh.
Đợt kệ dài, kệ sách, đợt chứa đồ nặng. Plywood ít võng hơn ở cùng độ dày, nên đợt dài hoặc đợt chứa sách, xoong nồi, đồ gốm sẽ phẳng lâu hơn.
Đồ cần tháo lắp nhiều lần. Tủ cho nhà thuê, đồ cho cửa hàng thay bố cục, đồ đi theo khi chuyển nhà: plywood giữ lỗ vít tốt hơn qua nhiều lần tháo.
Mặt bàn làm việc, bàn học. Mặt bàn chịu lực tì, đặt máy tính, khuỷu tay; plywood dày ít võng và chịu va đập ở cạnh tốt hơn.
Nội thất để lộ cạnh ván. Kiểu thiết kế để lộ các lớp gỗ ở cạnh như một chi tiết trang trí. Muốn kiểu này phải chọn plywood có lớp đều, không lỗ, và cạnh được chà kỹ, phủ sơn trong.
Tủ ở nơi ẩm theo mùa. Tầng trệt nhà phố, nhà gần sông kênh: phần đáy, phần chân tủ dùng plywood chịu nước là một cách tăng độ bền.
Khi nào không cần hoặc không nên dùng
Thùng tủ áo, kệ phẳng trong phòng ngủ khô ráo không cần plywood; MFC hoặc MDF phủ melamine làm tốt và đồng đều hơn. Dùng plywood ở đây chủ yếu làm tăng chi phí mà người dùng không thấy khác biệt.
Cánh tủ cần mặt phẳng tuyệt đối để phủ Acrylic bóng gương hay sơn bóng thì plywood khó làm hơn: vân và các mối nối của lớp mặt có thể lộ ra dưới lớp sơn bóng, mặt có thể không phẳng bằng MDF. Muốn dùng plywood cho cánh sơn bóng, xưởng phải xử lý mặt kỹ hoặc dán thêm lớp MDF mỏng lên trên, khi đó lợi thế nhẹ của plywood giảm đi.
Plywood cũng có thể co ngót, cong nhẹ theo mùa nhiều hơn MDF nếu lớp gỗ không đều hoặc hai mặt được phủ khác nhau (một mặt phủ laminate, mặt kia để trần). Cánh tủ lớn bằng plywood nên phủ cân bằng cả hai mặt để giữ phẳng.
Chi tiết phay hoa văn, phay chỉ cổ điển cũng không hợp, vì dao phay đi qua các lớp gỗ chéo thớ sẽ để lộ đường lớp, khó sơn đều. Và nếu nguồn plywood không rõ ràng, chất lượng lớp bên trong kém, thì một tấm MDF chống ẩm tốt còn đáng tin hơn một tấm plywood kém.
Keo và chuyện chịu nước
Plywood chịu nước được hay không phụ thuộc trước hết vào keo. Keo dùng cho plywood nội thất thông thường chịu ẩm ở mức vừa; keo chịu nước (thường được giới thiệu là keo phenolic hoặc ván loại chịu nước, có khi ghi WBP trên tài liệu) giữ các lớp không bong khi gặp nước lâu hơn. Plywood keo kém mà gặp nước sẽ bong lớp, tách lớp, mặt phồng rộp.
Lớp gỗ cũng quan trọng: lớp có lỗ mục, lớp hở, lớp chồng mí làm nước đọng bên trong và tạo chỗ yếu. Một tấm plywood tốt nhìn cạnh thấy các lớp đều nhau, liền mạch, không có khoảng hở hay lỗ đen.
Keo cũng liên quan tới phát thải formaldehyde: plywood cũng là ván dùng keo, nên cũng có các mức phát thải khác nhau như MDF, MFC. Khi dùng plywood cho phòng ngủ, phòng trẻ em, hỏi mức phát thải của dòng ván như với các loại ván khác.
Plywood chịu nước vẫn là gỗ. Để ngoài mưa nắng không che, hoặc ngâm nước lâu, các lớp gỗ vẫn mục dần. Ở nội thất, plywood chịu nước cần được phủ bề mặt (Laminate, melamine, sơn) và xử lý kín cạnh như mọi loại ván khác; cạnh hở là chỗ nước vào nhanh nhất vì nó đi dọc theo thớ của các lớp.
Xem chất lượng một tấm plywood
Không cần dụng cụ, chỉ cần nhìn và sờ khi đến xưởng hoặc khi ván về. Mấy bước dưới đây giúp phân biệt tấm tốt và tấm kém.
- Nhìn cạnh: các lớp đều độ dày, liền mạch, không hở, không có lỗ đen hay khoảng rỗng, không có lớp bị chồng mí.
- Nhìn mặt: mặt phẳng, không phồng rộp, không có vết lõm do lớp bên dưới bị hở, mối nối của lớp mặt khít.
- Gõ mặt ván: tiếng chắc đều; chỗ nào tiếng bộp rỗng là có thể lớp bên dưới bị hở.
- Nhìn độ cong: đặt tấm ván lên mặt phẳng, xem bốn góc có vênh không.
- Hỏi loại keo và nguồn ván: dòng chịu nước hay nội thất thường, có tài liệu kỹ thuật không.
- Xem phần cắt thừa: ở xưởng, phần ván cắt thừa cho thấy lõi thật của tấm đang dùng cho tủ nhà mình.
Ván kém không phải lúc nào cũng nhìn ra ngay, nhưng những dấu hiệu trên loại được phần lớn tấm có vấn đề. Nếu tủ dùng plywood ở chỗ ẩm, nên yêu cầu ghi rõ dòng chịu nước trong báo giá.
Plywood phủ mặt sẵn và plywood mặt gỗ
Plywood bán ra ở nhiều dạng. Dạng mộc là tấm có lớp mặt bằng gỗ lạng, chưa phủ gì; muốn làm tủ phải sơn, dán veneer, dán laminate hoặc phủ lớp khác. Dạng phủ sẵn có lớp melamine, phim hoặc laminate ép từ nhà máy, dùng ngay cho thùng tủ như MFC nhưng cứng và giữ vít tốt hơn. Dạng phủ phim tối màu dùng trong xây dựng làm cốp pha thì không dành cho nội thất.
Plywood mặt gỗ đẹp, vân rõ, có thể sơn trong để giữ màu gỗ, hợp với phong cách tự nhiên, tối giản. Nhưng lớp mặt mỏng, chà nhám mạnh tay dễ thủng lớp mặt lộ lớp dưới; xưởng có kinh nghiệm sẽ chà nhẹ và sơn nhiều lớp mỏng. Mặt plywood mộc gặp nắng lâu có thể đổi màu như gỗ tự nhiên.
Plywood phủ melamine sẵn ngày càng được dùng cho thùng tủ bếp, tủ lavabo vì vừa có mặt đẹp sẵn vừa có lõi chịu ẩm và giữ vít tốt. Khi chọn, hỏi rõ lõi bên trong dùng gỗ gì, keo loại nào, và cạnh sẽ được dán chỉ hay xử lý cách khác; tên gọi bên ngoài giống nhau nhưng lõi có thể rất khác.
Cạnh plywood: dán chỉ hay để lộ
Cạnh plywood có hai cách xử lý. Cách thứ nhất là dán chỉ cạnh như MDF, MFC, để tủ trông giống các tủ ván thông thường; dán chỉ trên cạnh plywood cần cạnh được cắt phẳng, không sứt lớp, nếu không chỉ cạnh dễ hở. Cách thứ hai là để lộ cạnh, chà nhám kỹ và phủ sơn trong, biến các đường lớp thành chi tiết trang trí.
Dán chỉ cạnh lên plywood khó hơn trên MDF một chút vì cạnh plywood có thớ gỗ ở nhiều hướng, keo bám không đều nếu cạnh xơ. Xưởng làm kỹ sẽ phay sạch cạnh trước khi dán, hoặc dán nẹp gỗ đặc thay cho chỉ nhựa ở những cạnh hay va chạm.
Để lộ cạnh đẹp khi plywood có lớp đều, mỏng, màu sáng, không có lớp đen hay lỗ. Cạnh lộ phải được phủ kín để chống ẩm và chống bụi bám vào thớ gỗ; ở bếp và phòng tắm, cạnh lộ cần lớp phủ chịu nước và được kiểm tra định kỳ.
Muốn dùng plywood cho tủ nhà mình, anh chị gửi ảnh mẫu và vị trí đặt tủ qua Zalo hoặc form báo giá của Xưởng Mộc Sài Gòn; xưởng sẽ ghi rõ phần nào plywood, phần nào ván khác, loại keo, cách xử lý cạnh trong bản bóc tách để anh chị so.
Câu hỏi thường gặp
Plywood có tốt hơn MDF không?
Tốt hơn ở độ cứng, giữ vít, chịu tải và chịu ẩm nếu dùng keo chịu nước. MDF tốt hơn ở mặt phẳng mịn để sơn bóng, phủ Acrylic và phay hoa văn. Nhiều tủ dùng plywood cho thùng, đợt và MDF cho cánh.
Plywood có chịu nước được không?
Tuỳ loại keo. Plywood dùng keo chịu nước giữ các lớp không bong khi gặp nước lâu hơn nhiều so với loại nội thất thường. Nhưng nó vẫn là gỗ, cần phủ mặt và xử lý kín cạnh, không để ngâm nước hay để ngoài trời không che.
Làm tủ bếp bằng plywood có nên không?
Hợp lý cho thùng tủ dưới và khoang chậu rửa nếu dùng dòng chịu nước, phủ mặt và xử lý cạnh kín. Cánh tủ cần sơn bóng hay phủ Acrylic thì nên dùng MDF. Hỏi xưởng ghi rõ loại plywood và keo trong báo giá.
Vì sao plywood bị bong lớp?
Thường do keo không chịu nước gặp ẩm lâu, lớp gỗ bên trong bị hở hoặc mục, hoặc cạnh để hở cho nước đi dọc thớ vào trong. Plywood chất lượng tốt, keo chịu nước và cạnh được phủ kín ít gặp hiện tượng này.
Để lộ cạnh plywood có bền không?
Bền nếu cạnh được chà nhám kỹ và phủ sơn trong kín, lớp gỗ đều và không có lỗ. Ở bếp, phòng tắm, cạnh lộ cần lớp phủ chịu nước và được kiểm tra định kỳ, sơn lại khi lớp phủ mòn.
Làm sao biết plywood tốt hay kém khi đến xưởng?
Nhìn cạnh: các lớp đều, liền, không lỗ, không hở. Nhìn mặt: phẳng, không phồng rộp. Gõ thử nghe tiếng chắc. Đặt lên mặt phẳng xem có cong vênh. Hỏi loại keo và xin tài liệu kỹ thuật của dòng ván.