Ván công nghiệp như MDF, MFC, HDF, plywood đều dùng keo, và phần lớn keo phổ biến có gốc formaldehyde, nên ván phát thải một lượng formaldehyde ra không khí, nhiều nhất lúc ván còn mới và giảm dần theo thời gian. Các ký hiệu E1, E2, E0 hay các chuẩn như CARB P2, F bốn sao là cách các hệ tiêu chuẩn phân mức phát thải; muốn biết ván nhà mình ở mức nào, cần hỏi tên dòng ván và xem chứng nhận hoặc phiếu thử nghiệm, không chỉ nghe ký hiệu.
Bài này không nhằm làm anh chị lo lắng về ván công nghiệp, vì ván đạt chuẩn phát thải thấp được dùng rộng rãi trong nhà ở nhiều nước. Mục đích là hiểu các ký hiệu, biết hỏi gì, biết vì sao phòng ngủ trẻ em, phòng kín nên chọn kỹ, và biết cách giảm mùi ván mới sau khi lắp.
Formaldehyde từ đâu ra và vì sao cần quan tâm
Formaldehyde là một hợp chất có trong nhiều loại keo dùng để ép ván, như keo urê formaldehyde và một số keo khác. Sau khi ép, phần lớn đã phản ứng hết, nhưng một lượng nhỏ vẫn còn trong ván và thoát dần ra không khí qua mặt và mép ván. Lượng thoát ra nhiều hơn khi ván mới, khi nhiệt độ cao và khi độ ẩm cao, những điều kiện rất quen thuộc với nhà ở TP.HCM.
Ở nồng độ đủ cao, formaldehyde gây kích ứng mắt, mũi, họng; người nhạy cảm, trẻ nhỏ, người có bệnh hô hấp dễ thấy khó chịu hơn. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp formaldehyde vào nhóm chất gây ung thư cho người, căn cứ chủ yếu vào phơi nhiễm nghề nghiệp ở nồng độ cao. Đó là lý do nhiều nước đặt giới hạn phát thải cho ván dùng trong nhà.
Mức nguy cơ phụ thuộc vào nồng độ và thời gian tiếp xúc. Một bộ tủ làm từ ván đạt chuẩn phát thải thấp trong căn phòng được thông gió tốt thường không phải điều đáng lo; điều đáng tránh là ván không rõ nguồn trong phòng kín, nhiều đồ gỗ mới cùng lúc, ít thay không khí.
Ngoài ván, formaldehyde trong nhà còn có thể đến từ sơn, keo dán, thảm, đồ vải mới, khói thuốc lá, khói bếp. Vì vậy chọn ván phát thải thấp là một phần, thông gió tốt là phần không kém quan trọng.
Các hệ ký hiệu hay gặp
Mỗi khu vực có hệ tiêu chuẩn và phương pháp thử riêng, nên không thể quy đổi máy móc giữa các ký hiệu. Bảng dưới chỉ giúp nhận diện; con số giới hạn cụ thể nên xem trong tài liệu của chính tiêu chuẩn hoặc nhà sản xuất.
| Ký hiệu | Thuộc hệ | Cách hiểu chung |
|---|---|---|
| E1, E2 | Châu Âu (phân lớp ván gỗ theo EN 13986, thử theo phương pháp buồng như EN 717-1) | E1 là mức phát thải thấp được dùng phổ biến cho đồ nội thất; E2 cao hơn |
| E0 | Thường dùng trên thị trường; một số tiêu chuẩn quốc gia (như GB/T 39600-2021 của Trung Quốc) có định nghĩa riêng | Ám chỉ mức thấp hơn E1, nhưng E0 không phải một lớp trong tiêu chuẩn châu Âu, phải hỏi theo chuẩn nào |
| ENF | GB/T 39600-2021 (Trung Quốc) | Mức thấp hơn E0 trong hệ đó |
| CARB P2, TSCA Title VI | Hoa Kỳ | Giới hạn phát thải cho ván gỗ composite bán tại Mỹ; ván đạt chuẩn có chứng nhận bên thứ ba |
| F bốn sao (F★★★★) | Nhật Bản (JIS, JAS) | Mức phát thải thấp nhất trong hệ xếp hạng sao của Nhật |
| NAF, ULEF | Hoa Kỳ | Ván dùng keo không bổ sung formaldehyde, hoặc phát thải cực thấp |
Điều quan trọng nhất từ bảng này: một ký hiệu chỉ có nghĩa khi đi kèm tên tiêu chuẩn và phương pháp thử. "Ván E0" mà không nói theo chuẩn nào là một lời quảng cáo, chưa phải thông tin kỹ thuật.
Phát thải thay đổi theo nhiệt, ẩm và thời gian
Mức phát thải ghi trong tiêu chuẩn được đo trong điều kiện thử nghiệm cố định về nhiệt độ, độ ẩm và thông gió. Trong nhà thật, những điều kiện này thay đổi liên tục, nên lượng formaldehyde trong không khí phòng có thể cao hơn hoặc thấp hơn con số thử nghiệm. Nhiệt độ cao và độ ẩm cao làm ván phát thải nhiều hơn; phòng kín ít thay không khí làm nồng độ tích tụ.
Ở TP.HCM, những ngày nắng nóng cuối mùa khô và những tháng mưa ẩm đều là lúc phát thải tăng. Một phòng ngủ có tủ áo mới, nắng chiều chiếu vào cửa kính, đóng kín cửa cả ngày rồi tối bật điều hoà, là kiểu phòng dễ tích tụ nhất trong những tuần đầu.
Điều này cũng giải thích vì sao cùng một bộ tủ, nhà này thấy mùi nặng, nhà kia thấy bình thường: khác nhau ở nắng, ở thông gió, ở thói quen đóng mở cửa chứ không hẳn ở ván.
Phát thải giảm dần theo thời gian vì lượng formaldehyde tự do trong ván cạn dần. Phần lớn giảm trong vài tháng đầu, sau đó chậm lại và ở mức thấp kéo dài. Vì vậy các biện pháp thông gió đặc biệt quan trọng trong giai đoạn đầu, và đồ gỗ đã dùng vài năm thường không còn là nguồn đáng kể nếu là ván đạt chuẩn.
Hỏi gì để biết ván nhà mình ở mức nào
Tên dòng ván và nhà cung cấp. Không cần biết hãng nào nổi tiếng, nhưng phải có tên dòng sản phẩm cụ thể để đối chiếu tài liệu. "Ván MDF loại tốt" không đủ.
Mức phát thải theo tiêu chuẩn nào. Hỏi rõ "E1 theo chuẩn châu Âu" hay "E0 theo chuẩn nào", "có chứng nhận CARB P2 không". Câu trả lời cụ thể là dấu hiệu tốt.
Phiếu kết quả thử nghiệm hoặc chứng nhận. Nhà cung cấp ván nghiêm túc có phiếu thử nghiệm của phòng thí nghiệm hoặc giấy chứng nhận của tổ chức chứng nhận cho dòng ván. Xin xem bản chụp, để ý tên sản phẩm, ngày thử, phương pháp thử.
Ván đó có đúng là ván dùng cho tủ nhà mình không. Chứng nhận của một dòng ván không bảo đảm cho dòng khác. Hỏi xem phần cánh, phần thùng, phần hậu dùng dòng nào, có cùng mức phát thải không.
Ghi vào báo giá và hợp đồng. Mức phát thải và tên dòng ván nên được ghi trong báo giá, hợp đồng, để có căn cứ khi nghiệm thu.
Chỗ nào trong nhà nên chọn kỹ nhất
Phòng ngủ, nhất là phòng ngủ trẻ em, là nơi nên ưu tiên ván phát thải thấp nhất: người ở trong phòng nhiều giờ liền, cửa thường đóng kín, điều hoà chạy suốt đêm, không khí ít được thay. Tủ áo kịch trần, giường hộp, bàn học đều là những khối ván lớn trong một căn phòng nhỏ.
Phòng kín ít cửa sổ, phòng làm việc nhỏ, căn hộ studio cũng nên chọn kỹ, vì tỷ lệ ván trên thể tích phòng cao. Ngược lại, tủ bếp ở bếp thoáng có hút mùi, kệ ở phòng khách thông gió tốt thì mức ảnh hưởng thấp hơn, dù vẫn nên dùng ván đạt chuẩn.
Đồ cũ không phải lúc nào cũng an toàn hơn đồ mới: ván cũ không rõ nguồn, ván tái sử dụng có thể là loại phát thải cao từ trước. Tuy vậy, cùng một loại ván, ván đã lắp lâu thì phát thải thấp hơn nhiều so với lúc mới.
Giảm mùi và phát thải sau khi lắp đồ gỗ mới
Dù ván đạt chuẩn, lúc mới lắp vẫn có mùi. Những việc dưới đây giúp phát thải giảm nhanh hơn và ít ảnh hưởng tới người ở.
- Mở cửa thông gió nhiều ngày sau khi lắp, mở cả cánh tủ, ngăn kéo để không khí lưu thông bên trong. Dùng quạt hút hoặc quạt thổi ra ngoài cửa sổ.
- Chưa vào ở ngay nếu có thể, nhất là phòng ngủ trẻ nhỏ, phòng người lớn tuổi; để vài tuần cho mùi giảm.
- Không đóng kín và bật điều hoà liên tục trong những ngày đầu; điều hoà làm lạnh nhưng không thay không khí.
- Hạn chế nóng ẩm trong tủ: không nhét quần áo vừa giặt còn ẩm vào tủ mới, không để tủ dưới nắng chiếu.
- Dán kín mép ván: mép hở là nơi phát thải nhiều; đây là việc của lúc sản xuất, nhưng khi nghiệm thu nên kiểm tra.
- Đừng trông vào than hoạt tính và cây xanh như cách giải quyết chính; chúng có thể hỗ trợ một phần nhỏ, còn thông gió mới là chính.
Nếu sau nhiều tuần thông gió mà mùi vẫn nồng, người trong nhà vẫn cay mắt, khó thở, nên liên hệ xưởng để kiểm tra lại nguồn ván, và có thể thuê đơn vị đo chất lượng không khí trong nhà. Ai có triệu chứng kéo dài nên đi khám.
Những hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm thứ nhất: gỗ tự nhiên thì không có formaldehyde. Gỗ tự nhiên có lượng formaldehyde tự nhiên rất nhỏ, nhưng đồ gỗ tự nhiên thường được dán keo, sơn phủ, và nhiều món là gỗ ghép thanh dùng keo; nguồn phát thải lúc này nằm ở keo và sơn. Gỗ tự nhiên không phải đảm bảo tuyệt đối.
Hiểu lầm thứ hai: ván có mùi là ván độc, ván không mùi là an toàn. Mũi người nhận ra formaldehyde ở một ngưỡng nhất định, nhưng mùi ván mới còn đến từ sơn, keo dán cạnh, nhựa. Không mùi không có nghĩa là phát thải bằng không, và có mùi nhẹ lúc mới lắp không có nghĩa là ván kém. Căn cứ đáng tin vẫn là chứng nhận và phép đo.
Hiểu lầm thứ ba: ván phủ melamine kín hai mặt thì không phát thải. Lớp phủ làm giảm phát thải qua mặt, nhưng mép hở, lỗ khoan vẫn là đường thoát. Vì vậy dán cạnh kín và chọn ván lõi phát thải thấp cùng quan trọng.
Đặt làm đồ gỗ: đưa yêu cầu phát thải vào từ đầu
Khi gửi yêu cầu báo giá, nói rõ ngay từ đầu nếu nhà có trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người dị ứng, hay đồ gỗ dùng cho phòng ngủ kín. Xưởng sẽ đề xuất dòng ván phát thải thấp phù hợp và báo phần chênh lệch nếu có, thay vì báo theo ván phổ thông rồi đổi về sau.
Nếu nhà định làm nhiều món cùng lúc cho một phòng nhỏ, có thể bàn với xưởng chia đợt lắp, hoặc lắp xong rồi để phòng thông gió một thời gian trước khi dọn vào. Đây là cách đơn giản, không tốn thêm chi phí vật liệu, mà giúp giai đoạn phát thải cao nhất trôi qua khi chưa có người ngủ trong phòng.
Xưởng Mộc Sài Gòn ghi tên dòng ván và mức phát thải theo tiêu chuẩn công bố của nhà cung cấp cho từng hạng mục trong bản bóc tách, và cung cấp tài liệu của nhà cung cấp khi anh chị yêu cầu. Anh chị gửi hình mẫu và nhu cầu qua Zalo hoặc form báo giá trên trang chủ.
Câu hỏi thường gặp
Ván E0 và E1 khác nhau thế nào?
E1 là lớp phát thải thấp trong hệ tiêu chuẩn châu Âu, dùng phổ biến cho đồ nội thất. E0 thường được dùng để chỉ mức thấp hơn E1, nhưng không phải lớp chính thức trong tiêu chuẩn châu Âu; phải hỏi E0 theo tiêu chuẩn nào và xem phiếu thử nghiệm.
Làm sao biết ván có đạt chuẩn phát thải không?
Hỏi tên dòng ván, mức phát thải theo tiêu chuẩn nào, và xin xem phiếu thử nghiệm hoặc chứng nhận của dòng đó. Đối chiếu tên sản phẩm trên giấy với ván dùng cho tủ, và ghi thông tin này vào báo giá, hợp đồng.
Mùi ván gỗ mới bao lâu thì hết?
Tuỳ loại ván, lượng ván trong phòng, nhiệt độ, độ ẩm và mức thông gió; thường giảm rõ sau vài tuần thông gió tốt. Mở cửa, mở cánh tủ, dùng quạt thổi ra ngoài giúp nhanh hơn. Mùi nồng kéo dài nhiều tuần nên kiểm tra lại nguồn ván.
Phòng ngủ trẻ em nên dùng ván gì?
Ưu tiên ván có mức phát thải thấp nhất trong khả năng, có chứng nhận rõ ràng, mép dán kín. Sau khi lắp, thông gió nhiều ngày trước khi cho trẻ ngủ. Thông gió phòng thường xuyên cũng quan trọng như chọn ván.
Đồ gỗ tự nhiên có an toàn hơn về formaldehyde không?
Không hẳn. Gỗ tự nhiên có lượng formaldehyde tự nhiên rất nhỏ, nhưng đồ gỗ tự nhiên thường dùng keo ghép, keo dán và sơn phủ, đó mới là nguồn phát thải chính. Cần hỏi loại keo, sơn như với ván công nghiệp.
Than hoạt tính có khử được formaldehyde từ tủ mới không?
Chỉ hỗ trợ một phần nhỏ. Cách hiệu quả nhất là thông gió: mở cửa, mở cánh tủ, dùng quạt thổi khí ra ngoài trong những tuần đầu. Chọn ván phát thải thấp và dán kín mép ván ngay từ khi sản xuất mới là gốc của vấn đề.