Kệ sách đóng theo tường bền khi đợt không quá dài giữa hai vách đỡ, ván đủ dày cho sức nặng của sách, và kệ được cố định chắc vào tường; kệ mở tiện lấy, thoáng nhưng bám bụi, kệ có cánh kính giữ sách sạch hơn nhưng phải có khe thoáng để tránh ẩm mốc. Đợt võng là lỗi phổ biến nhất, và hầu như luôn do nhịp đợt quá dài so với độ dày ván.
Bài này dành cho nhà có nhiều sách, tài liệu, hồ sơ, hoặc muốn làm một mảng kệ lớn ở phòng khách, phòng làm việc. Phần dưới nói về tải trọng, cách chống võng, chọn ván, chọn kiểu cánh, giữ sách khỏi ẩm và an toàn cho trẻ nhỏ.
Sách nặng hơn người ta nghĩ
Một hàng sách trên đợt dài trông nhẹ nhàng, nhưng sách giấy dày, sách ảnh, từ điển, tập hồ sơ cộng lại thì một đợt đầy có thể nặng tương đương một người ngồi lên. Và tải này nằm đó liên tục nhiều năm, không phải chỉ trong chốc lát. Ván gỗ công nghiệp chịu tải tức thời khá tốt, nhưng dưới tải lâu dài, đợt sẽ võng dần từ giữa nếu nhịp giữa hai điểm đỡ quá dài.
Võng một chút thì chưa nguy hiểm nhưng nhìn xấu, sách nghiêng, cánh kính phía trước có thể kẹt. Võng nhiều thì ván có thể nứt, chốt đỡ đợt bật ra. Vì vậy với kệ sách, tính nhịp đợt quan trọng hơn chọn màu.
Nên phân biệt rõ khi đặt làm: đây là kệ trưng bày vài cuốn sách và đồ trang trí, hay kệ chứa sách thật sự đầy. Hai thứ cần kết cấu khác nhau. Nói rõ với xưởng để họ tính đúng.
Một cách ước lượng dễ làm tại nhà: đo tổng chiều dài gáy sách hiện có bằng cách xếp sách đứng thành hàng rồi đo bằng thước dây, ghi riêng phần sách khổ lớn. Con số "bao nhiêu mét sách" này giúp xưởng tính số đợt cần có, cộng thêm phần dư cho sách mua sau. Nhà có trẻ đi học thì sách giáo khoa, sách tham khảo tăng đều mỗi năm, nên chừa dư rộng tay hơn.
Cách chống võng đợt
Rút ngắn nhịp đợt. Thêm vách đứng chia kệ thành nhiều khoang hẹp hơn. Đây là cách hiệu quả nhất và không tốn thêm phụ kiện. Kệ sách đẹp thường có nhịp khoang đều nhau.
Tăng độ dày đợt. Ván dày hơn chịu võng tốt hơn rõ rệt. Có thể dùng ván dày cho đợt chứa sách nặng, ván thường cho đợt trang trí.
Thêm nẹp đỡ mặt trước hoặc mặt sau. Một thanh nẹp dán dưới mép trước đợt, hoặc bắt đợt vào hậu tủ chắc, giúp đợt cứng hơn nhiều mà nhìn từ ngoài khó thấy.
Đợt cố định thay vì đợt rời. Đợt bắt chết vào vách bằng chốt, cam chịu tải tốt hơn đợt rời đặt trên chốt đỡ. Có thể làm vài đợt cố định ở giữa để giằng cả kệ, các đợt khác rời để chỉnh chiều cao.
Đặt sách nặng ở dưới. Từ điển, sách ảnh, hồ sơ dày để ở các đợt thấp, gần vách đỡ. Đồ nhẹ, đồ trang trí để trên cao và giữa đợt.
Kệ mở, cánh kính hay cánh đặc
Mỗi kiểu có chỗ đúng của nó; nhiều nhà kết hợp cả ba trên cùng một mảng tường.
| Kiểu | Điểm mạnh | Điểm yếu | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Kệ mở | Lấy sách nhanh, thoáng, nhìn nhẹ tường | Bám bụi, sách phai màu nếu nắng chiếu | Sách đọc thường xuyên, phòng ít bụi |
| Cánh kính | Thấy sách mà vẫn che bụi | Phải mở cánh mới lấy, kính lộ dấu tay | Sách quý, sách sưu tầm, nhà gần đường |
| Cánh đặc | Che hoàn toàn, nhìn gọn | Không thấy bên trong, dễ bí | Hồ sơ, tài liệu, đồ lặt vặt |
| Kết hợp | Dưới cánh đặc, trên mở hoặc kính | Thiết kế phải cân đối | Phòng khách vừa trưng bày vừa cất đồ |
Cánh kính nên có khung, kính cường lực hoặc kính dán an toàn ở nhà có trẻ nhỏ, và bản lề đúng loại cho cánh kính. Kệ có cánh thì vẫn cần khe thoáng ở nóc hoặc hậu để sách không bị ẩm.
Chọn ván cho kệ sách
MDF và MFC đều làm được kệ sách, nhưng cách tính khác nhau. MDF đồng đều, phay cạnh đẹp, chịu vít ở mặt tốt; MFC nhẹ hơn, giá thường mềm hơn, chịu tải đợt tương đối ổn khi nhịp ngắn. Plywood (ván ép nhiều lớp) cứng và ít võng hơn với cùng độ dày, hợp cho đợt dài hoặc kệ chứa nhiều sách, nhưng mặt cần phủ hoặc xử lý kỹ.
Gỗ tự nhiên làm kệ sách rất đẹp và chịu tải tốt nếu đủ dày, nhưng gỗ co ngót theo mùa, kệ lớn đóng sát tường phải tính khe giãn. Cách phổ biến là khung, mặt đợt hoặc nẹp trước bằng gỗ tự nhiên, thân và hậu bằng ván công nghiệp.
Bề mặt đợt nên chịu trầy vì sách bị kéo ra đẩy vào liên tục. Laminate chịu trầy tốt; melamine đủ dùng; sơn bóng dễ trầy theo đường kéo sách. Màu sáng làm kệ lớn nhìn nhẹ hơn, màu tối làm nổi gáy sách nhiều màu.
Mép trước của đợt là chỗ tay chạm nhiều nhất và cũng là chỗ nhìn thấy nhiều nhất. Chỉ dán cạnh ở đây nên dày và cùng màu bề mặt; một số kệ dán thêm nẹp gỗ tự nhiên ở mép trước vừa đẹp vừa giúp đợt cứng hơn. Hậu kệ nếu dùng ván mỏng thì phải được bắt vít hoặc ghép rãnh chắc vào thân, vì hậu cũng góp phần giữ cho cả kệ không bị xô lệch.
Cố định kệ vào tường và an toàn cho trẻ
Kệ sách cao, chất đầy sách ở trên là kiểu đồ dễ lật nhất trong nhà nếu không cố định. Trẻ nhỏ thích leo kệ như leo thang; một kệ chưa bắt vào tường có thể đổ đè lên người. Kệ đóng theo tường phải bắt vào tường gạch, bê tông bằng pát và tắc kê chắc, ở nhiều điểm, nhất là phần trên cao.
Tường thạch cao thì phải bắt vào khung xương hoặc làm kệ tự đứng vững, có chân rộng và nặng ở dưới. Nếu kệ là một phần vách ốp, các vách đứng của kệ nên nối xuống sàn và lên trần để thành một khối cứng.
Đợt thấp dành cho trẻ nên để sách của trẻ, để trẻ tự lấy mà không phải leo. Mép đợt ở tầm đầu trẻ nên bo tròn. Cánh kính ở thấp nên dùng kính an toàn hoặc thay bằng cánh gỗ.
Kệ có thang trượt để lấy sách trên cao nhìn rất đẹp trong ảnh, nhưng ray thang phải bắt vào kết cấu chắc và thang phải có khoá bánh. Nhà có trẻ nhỏ thì cân nhắc kỹ, vì thang là lời mời leo trèo; phần trên cao nên để sách ít dùng, lấy bằng ghế bậc gấp gọn.
Giữ sách khỏi ẩm, mối và phai màu
Khí hậu nóng ẩm của Sài Gòn, nhất là mùa mưa, làm sách dễ ẩm, ố vàng, có mùi. Kệ sát tường ngoài hoặc tường hay thấm cần cách tường một khoảng nhỏ, hậu tủ có khe thoáng. Không đóng kệ sách kín bưng lên tường đang ẩm.
Mối mọt hay đi vào từ chân tường, từ sàn, từ khe nứt. Chân kệ không nên chạm trực tiếp vào sàn có thể ẩm; khi lau nhà, không để nước đọng ở chân kệ. Mở kệ kiểm tra định kỳ, phát hiện vệt đất nhỏ, bột gỗ hay lỗ lạ thì xử lý sớm.
Ánh nắng chiếu trực tiếp làm gáy sách phai và giấy giòn. Kệ đặt đối diện cửa sổ hướng nắng nên có rèm, hoặc dùng cánh kính có lớp chống tia cực tím, hoặc dành đợt đó cho đồ trang trí thay vì sách.
Đèn trong kệ sách cũng cần cân nhắc: đèn LED hắt dọc đợt làm kệ đẹp vào buổi tối và tỏa nhiệt ít, nhưng dây và bộ đổi nguồn phải đặt ở chỗ tháo được, không kẹp giữa sách và ván. Đèn sợi đốt hay đèn halogen nóng thì không nên đặt sát sách.
Kệ sách kiêm vách ngăn, kệ góc và kệ quanh cửa
Kệ hai mặt đặt giữa phòng làm vách ngăn, ví dụ ngăn phòng khách với góc làm việc, là kiểu được ưa chuộng ở căn hộ. Nhưng kệ đứng giữa phòng không có tường để tựa, nên phải bắt vào sàn và trần, hoặc làm chân đế rộng, nặng. Kệ hai mặt không có hậu thì sách dễ bị đẩy rơi sang phía bên kia; nên có tấm chặn giữa, hoặc chia đợt so le, mặt này kín mặt kia mở.
Kệ góc tận dụng được góc chết, nhưng sách xếp sâu trong góc khó lấy. Cách thường dùng là để góc làm khoang đặt đồ trang trí, chậu cây nhỏ, hoặc làm đợt góc bo cong, sách xếp ở hai cánh kệ chạy ra từ góc.
Kệ ôm quanh cửa đi hoặc cửa sổ là cách tận dụng tường đẹp mắt: sách chạy hai bên và vắt qua trên đầu cửa. Phần đợt trên đầu cửa thường dài, nên phải có vách đỡ giữa hoặc ván dày hơn, và không nên để sách nặng ở đó. Với cửa sổ, phần ngay dưới bậu có thể làm thành ghế ngồi đọc có hộc chứa, miễn là bậu cửa không bị thấm mưa.
Đặt làm kệ sách: số liệu cần có
Gửi cho xưởng số đo bức tường (dài, cao, vị trí ổ cắm, công tắc, cửa sổ, điều hoà), loại tường, ước lượng số sách hoặc số mét sách cần chứa, các khổ sách lớn nhất (sách ảnh, album), và mong muốn mở, kính hay đặc. Nếu có ảnh kệ mẫu, gửi kèm.
Khi xem bản vẽ, hỏi cụ thể ba điều: nhịp khoang rộng nhất là bao nhiêu, đợt dày bao nhiêu, đợt nào cố định đợt nào rời. Ba con số này quyết định kệ có võng sau vài năm hay không, quan trọng hơn màu ván hay kiểu tay nắm.
Kệ lớn kịch trần thường được sản xuất thành nhiều module rồi ghép tại nhà, vì một khối liền không đưa lọt thang máy hay cầu thang nhà phố. Hỏi xưởng kệ chia thành mấy khối, mối ghép giữa các khối nằm ở đâu và có lộ ra mặt trước không. Mối ghép khéo nằm sau vách đứng; mối ghép vụng chạy ngang giữa mảng kệ, nhìn thấy rõ đường nối.
Ngày lắp, đặt thử vài chồng sách nặng lên đợt dài nhất rồi nhìn ngang từ đầu đợt. Đợt mới lắp mà đã thấy võng nhẹ thì sau vài năm sẽ võng nhiều hơn; đây là lúc yêu cầu thêm vách đỡ hoặc nẹp, khi thợ còn ở nhà.
Xưởng Mộc Sài Gòn nhận ảnh và số đo qua Zalo hoặc form báo giá trên trang chủ; với kệ sách lớn, thợ sẽ đề xuất nhịp khoang và độ dày đợt theo khối lượng sách thật chứ không chỉ theo hình mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đợt kệ sách bị võng?
Thường do nhịp giữa hai vách đỡ quá dài so với độ dày ván và sách quá nặng. Ván công nghiệp chịu tải lâu ngày sẽ võng dần từ giữa. Rút ngắn nhịp, tăng độ dày, thêm nẹp đỡ hoặc dùng đợt cố định sẽ khắc phục.
Kệ sách nên làm bằng MDF, MFC hay plywood?
MDF và MFC đều làm được nếu nhịp đợt ngắn. Plywood cứng hơn, ít võng hơn, hợp với đợt dài hoặc kệ chứa nhiều sách nặng. Gỗ tự nhiên đẹp và chắc nhưng cần tính co ngót. Chọn theo tải sách thật, không chỉ theo màu.
Kệ sách mở có bị bám bụi nhiều không?
Có, nhất là ở nhà gần đường lớn. Sách đọc thường xuyên để kệ mở vẫn tiện; sách quý, sách ít dùng nên để sau cánh kính hoặc cánh đặc. Lau bụi định kỳ bằng chổi lông mềm hoặc máy hút cầm tay.
Kệ sách có cần bắt vào tường không?
Kệ cao chắc chắn cần, nhất là nhà có trẻ nhỏ. Trẻ hay leo kệ, kệ đầy sách ở trên rất dễ lật. Bắt pát chống lật vào tường gạch hoặc bê tông ở nhiều điểm; tường thạch cao thì bắt vào khung xương.
Làm sao để sách trong tủ không bị ẩm mốc?
Không đóng kệ sát tường đang ẩm, để hậu tủ cách tường và có khe thoáng, tủ có cánh thì chừa lỗ thoáng. Thỉnh thoảng mở cánh cho thoáng, nhất là mùa mưa. Có thể đặt túi hút ẩm và thay định kỳ.
Cánh kính tủ sách có an toàn cho trẻ không?
An toàn hơn nếu dùng kính cường lực hoặc kính dán an toàn, có khung và bản lề đúng loại. Cánh kính ở tầm thấp trẻ hay va chạm thì nên thay bằng cánh gỗ hoặc để kệ mở cho sách của trẻ.