Mặt bậc cầu thang nên dùng gỗ cứng, đã sấy kỹ, ở dạng nguyên thanh hoặc ghép giáp cạnh, đủ dày để không võng và có thể chà sửa nhiều lần; ở phía Nam hay gặp Căm xe, Gõ đỏ, Sồi trắng. Tay vịn cần gỗ thớ mịn, ít dằm, chịu được bàn tay bám suốt nhiều năm. Những điểm phải làm kỹ là: đo và ốp theo từng bậc vì bậc bê tông thường không đều nhau, cố định mặt bậc chắc không kêu, xử lý mũi bậc chống trượt, sơn chịu mài mòn, và tay vịn, trụ, con tiện đủ chắc và đủ khít để an toàn cho trẻ nhỏ.
Trong nhà phố nhiều tầng ở TP.HCM, cầu thang là chỗ cả nhà đi qua nhiều lần mỗi ngày, mang đồ, chạy vội, có lúc đi chân ướt. Đây là món đồ gỗ bị dùng nặng nhất trong nhà, nên lựa chọn vật liệu và cách làm ảnh hưởng thẳng tới độ an toàn. Bài này chỉ nói phần gỗ ốp và tay vịn trên khung cầu thang đã có; phần kết cấu bậc bê tông hay khung thép là việc của đơn vị xây dựng.
Chọn gỗ cho mặt bậc
Mặt bậc chịu giày dép, sạn cát, va đập khi kéo đồ và trọng lượng dồn vào mép bậc. Bảng dưới là các lựa chọn thường gặp ở xưởng phía Nam, mỗi loại có điểm mạnh riêng:
| Loại gỗ | Độ cứng | Màu | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Căm xe | Rất cứng, nặng | Nâu đỏ, sẫm dần | Bền mài mòn tốt, cần sấy kỹ, khó gia công |
| Gõ đỏ | Rất cứng, nặng | Đỏ nâu đậm, vân đẹp | Bền, sang, cần hỏi rõ nguồn gốc hợp pháp của lô gỗ |
| Sồi trắng | Cứng | Vàng nhạt tới nâu nhạt, ăn màu tốt | Dễ phối với sàn sáng màu, co ngót rõ nên cần sấy và để nghỉ đủ |
| Gỗ ghép từ gỗ cứng | Theo loại gỗ | Thấy đường ghép | Ổn định, kinh tế; nên chọn ghép giáp cạnh cho mặt bậc |
| Óc chó | Vừa phải | Nâu sẫm | Đẹp nhưng mềm hơn, dễ để vết sạn; hợp nhà ít đi lại |
Với nhà đông người, đi lại nhiều, gỗ rất cứng như Căm xe, Gõ đỏ giữ mặt bậc ít vết hơn qua năm tháng. Với nhà muốn tông sáng, hiện đại, Sồi trắng là lựa chọn phổ biến. Dù chọn gỗ nào, mặt bậc đi lại nhiều sẽ có dấu sử dụng; điều quan trọng là chà và sơn lại được khi cần.
Đầu tiên nên thống nhất màu cầu thang với màu sàn tầng trệt và các tầng. Mặt bậc thường được làm cùng tông hoặc sẫm hơn sàn một chút để mép bậc dễ nhìn thấy khi đi xuống.
Ốp gỗ lên bậc bê tông: đo từng bậc
Phần lớn nhà phố có cầu thang bê tông đổ tại chỗ, sau đó ốp gỗ mặt bậc và cổ bậc. Thực tế bậc bê tông hiếm khi đều nhau tuyệt đối: bậc này cao hơn bậc kia một chút, mặt bậc hơi dốc, hai đầu bậc chênh nhau. Nếu xưởng cắt mặt bậc theo một kích thước chung, khi lắp sẽ phải chêm, đục, và chiều cao bậc sau ốp có thể lệch nhau đủ để người đi vấp.
Cách làm đúng là đo từng bậc, đánh số, cắt mặt bậc và cổ bậc riêng cho từng vị trí. Trước khi ốp, mặt bậc bê tông cần được làm phẳng và khô; nếu lệch nhiều, nên nhờ đội xây dựng cán lại cho đều trước khi thợ mộc vào. Thợ mộc giỏi đến đâu cũng không nên dùng gỗ để "chữa" bậc bê tông quá lệch, vì mặt bậc sẽ dày mỏng không đều và chỗ dày dễ rỗng bên dưới.
Mặt bậc thường được cố định bằng keo chuyên dụng kết hợp vít nở hoặc vít bắt vào bậc, đầu vít được giấu và trám. Mặt bậc rỗng bên dưới, keo không đều, sau một thời gian đi lại sẽ kêu và lún nhẹ ở giữa bậc. Khi nghiệm thu, đi thử lên từng bậc, dậm nhẹ ở giữa và ở mép: không kêu, không rung là đạt.
Mũi bậc và chống trượt
Mũi bậc bo tròn nhẹ. Cạnh trước của mặt bậc là chỗ chân chạm khi bước và cũng là chỗ dễ sứt nhất. Bo cạnh nhẹ giúp đỡ sứt, đỡ đau khi va chạm, mà vẫn giữ mép bậc rõ để chân nhận ra.
Rãnh chống trượt hoặc nẹp chống trơn. Có thể xẻ vài rãnh nông chạy dọc mép bậc, hoặc gắn nẹp chống trơn. Đặc biệt nên có với nhà có người lớn tuổi, trẻ nhỏ, hoặc cầu thang gần cửa ra sân, gần nhà vệ sinh nơi chân hay ướt.
Sơn mờ thay vì sơn bóng. Mặt bậc sơn bóng đẹp nhưng trơn hơn khi đi tất hoặc chân ướt. Lớp phủ mờ, bán mờ có độ bám tốt hơn và lộ ít vết xước của giày dép.
Mũi bậc tương phản nhẹ. Với người lớn tuổi, mép bậc có màu khác mặt bậc một chút giúp nhìn rõ chỗ đặt chân khi đi xuống, nhất là ban đêm. Có thể kết hợp đèn hắt chân tường ở cầu thang.
Tay vịn, trụ và con tiện: phần quyết định an toàn
Tay vịn là chỗ cả nhà bám vào khi đi, đặc biệt khi đi xuống. Gỗ tay vịn nên thớ mịn, ít dằm, sấy kỹ để không nứt; tiết diện vừa lòng bàn tay, cạnh bo tròn. Chỗ nối giữa các đoạn tay vịn ở chiếu nghỉ, chỗ chuyển hướng cần khít, phẳng, không có gờ làm vướng tay.
Trụ cầu thang ở chân thang và ở chiếu nghỉ chịu lực lớn nhất khi người ta níu vào để xoay người. Trụ phải được neo chắc xuống sàn hoặc bậc bằng bu lông, thép chờ hoặc giải pháp tương đương, không chỉ dán keo hay bắt vít nông. Thử nắm trụ lay mạnh khi nghiệm thu: không được có độ rơ.
Con tiện hoặc thanh đứng giữa tay vịn và bậc cần đủ khít để trẻ nhỏ không chui lọt người hay lọt đầu, và không có khoảng ngang dễ trèo như thang. Khoảng hở cụ thể nên hỏi đơn vị thiết kế theo tiêu chuẩn an toàn hiện hành; nhà có trẻ nhỏ thì chọn phía khít hơn. Với lan can kính, gỗ chỉ còn là tay vịn bên trên, nhưng chân kẹp kính và mối nối tay vịn vẫn cần chắc chắn.
Chiều cao tay vịn thường được đặt theo bản vẽ thiết kế cầu thang. Thợ mộc nên kiểm tra lại ở từng đoạn, nhất là đoạn chuyển hướng ở chiếu nghỉ, để tay vịn chạy liền một nhịp, không chỗ cao chỗ thấp.
Thứ tự làm cầu thang gỗ trong một công trình
Cầu thang gỗ đẹp có thể hỏng ngay trong lúc nhà còn thi công. Thứ tự hợp lý thường là:
- Đội xây dựng hoàn thiện bậc bê tông, cán phẳng, để khô; đi điện âm tường cho đèn cầu thang nếu có.
- Thợ mộc đo từng bậc, đánh số, về xưởng gia công mặt bậc, cổ bậc, tay vịn và sơn lót.
- Thợ sơn tường, trần cầu thang làm phần lớn việc bụi bẩn trước khi lắp gỗ.
- Lắp mặt bậc, cổ bậc; lắp trụ, con tiện, tay vịn.
- Che chắn mặt bậc bằng tấm bìa cứng hoặc tấm bảo vệ ngay sau khi lắp, cho tới khi các đội khác rút hết.
- Sơn phủ hoàn thiện hoặc dặm sơn sau khi đã gỡ che chắn, nếu xưởng chọn phủ lớp cuối tại chỗ.
Cầu thang là lối đi duy nhất của thợ các đội lên tầng trên, mang theo vữa, sơn, dụng cụ. Không che chắn là mặt bậc trầy ngay trước ngày nhận nhà. Nên thống nhất trách nhiệm che chắn trong hợp đồng.
Chăm sóc cầu thang gỗ
Đặt thảm chùi chân ở cửa ra vào tầng trệt để giảm sạn cát theo giày dép lên bậc; sạn là thứ làm mặt bậc trầy nhiều nhất. Quét hoặc hút bụi bậc thường xuyên, lau bằng khăn ẩm vắt kiệt; tránh đổ nước lau sàn tràn xuống bậc vì nước đọng ở mép, khe giữa mặt bậc và cổ bậc.
Sau một vài năm, mặt bậc ở giữa, nơi bước chân nhiều nhất, sẽ mờ hơn hai bên. Khi thấy màng sơn mòn tới gần gỗ, nên nhờ thợ chà nhẹ và phủ lại lớp ngoài trước khi gỗ bị lộ và bám bẩn. Làm sớm thì nhẹ việc và giữ màu đều hơn.
Tay vịn bám mồ hôi tay nên cần lau định kỳ. Trụ và con tiện thỉnh thoảng kiểm tra độ chắc; thấy rơ là báo thợ siết ngay, đừng để lâu, nhất là nhà có trẻ hay đu bám.
Cổ bậc, len chân tường và chiếu nghỉ
Cổ bậc là tấm đứng giữa hai mặt bậc. Có nhà ốp cổ bậc cùng gỗ với mặt bậc, có nhà sơn trắng, ốp đá hay để hở. Cổ bậc ít chịu mài mòn hơn mặt bậc nhưng hay bị mũi giày đá vào khi đi lên, nên nếu ốp gỗ thì nên dùng gỗ hoặc ván phủ đủ cứng, màu không quá sáng để đỡ lộ vết. Một số nhà dùng ván phủ veneer cùng màu cho cổ bậc để giảm chi phí mà vẫn đồng bộ.
Len chân tường dọc cầu thang che khe giữa mặt bậc và tường, đồng thời bảo vệ chân tường khỏi vết chổi lau, giày dép. Len cầu thang làm dạng răng cưa theo từng bậc hoặc dạng thanh xiên chạy liền; cả hai đều cần khít với bậc và tường, mối nối gọn.
Chiếu nghỉ là mặt rộng nhất của cầu thang, thường được lát cùng loại với mặt bậc hoặc lát sàn gỗ cùng tông. Vì rộng, chiếu nghỉ ghép từ nhiều tấm cần chừa khe co giãn theo đúng kỹ thuật; ốp kín sát tường bốn phía, mùa mưa gỗ nở sẽ đội lên. Khe co giãn được che bởi len chân tường nên không nhìn thấy.
Đèn cầu thang và gỗ
Ánh sáng ảnh hưởng tới cả an toàn lẫn vẻ đẹp của cầu thang gỗ. Đèn hắt chân tường hoặc đèn âm cổ bậc chiếu xuống mặt bậc giúp thấy rõ mép bậc ban đêm mà không chói mắt. Đèn dây gắn dưới mũi bậc cũng là cách hay dùng. Các kiểu đèn này cần khoét, đi dây trước khi ốp gỗ, nên phải chốt sớm trong thiết kế.
Khi khoét gỗ để gắn đèn, thợ cần chừa khoảng hở tản nhiệt theo hướng dẫn của bộ đèn và bịt kín mép khoét bằng sơn để gỗ không hút ẩm. Bộ nguồn của đèn dây nên đặt ở chỗ mở được để thay thế, không chôn kín dưới mặt bậc.
Ánh sáng xiên chiếu dọc mặt bậc làm lộ rõ mọi vết xước và chỗ sơn không đều. Nếu cầu thang có giếng trời hay cửa sổ chiếu nắng xiên, chọn sơn mờ và yêu cầu chà kỹ ở lớp lót cuối. Đây cũng là lý do nên kiểm tra mặt bậc dưới chính ánh sáng tự nhiên của cầu thang khi nghiệm thu.
Câu hỏi thường gặp
Mặt bậc cầu thang gỗ nên dày bao nhiêu?
Mặt bậc ốp trên bậc bê tông thường dày hơn ván sàn để chịu va đập và chà sửa được nhiều lần; cầu thang không có bậc bê tông đỡ thì cần dày hơn nữa theo tính toán. Nên để xưởng đề xuất theo loại gỗ, kiểu cầu thang và hỏi lý do.
Cầu thang gỗ có bị trơn không?
Mặt gỗ sơn bóng có thể trơn khi đi tất hoặc chân ướt. Chọn sơn mờ, xẻ rãnh chống trượt hoặc gắn nẹp chống trơn ở mép bậc giúp bám chân tốt hơn, nhất là với nhà có người lớn tuổi và trẻ nhỏ.
Mặt bậc gỗ kêu cót két khi đi là do đâu?
Thường do mặt bậc không bám đều xuống bậc bê tông, keo không phủ kín tạo khoảng rỗng, hoặc vít bị lỏng. Nên báo xưởng xử lý sớm, vì để lâu mặt bậc rung nhiều hơn và dễ nứt ở chỗ bắt vít.
Gỗ ghép có làm mặt bậc được không?
Được, và khá phổ biến. Mặt bậc ghép giáp cạnh từ gỗ cứng, sấy kỹ, keo phù hợp thường ổn định hơn tấm nguyên khối cùng bề rộng. Cần sơn kín cả mặt dưới và đầu bậc.
Có nên làm cầu thang gỗ màu khác sàn nhà không?
Có thể, nhưng nên có chủ ý: cùng tông và sẫm hơn sàn một chút là cách an toàn, giúp mép bậc dễ thấy. Màu tương phản quá mạnh dễ làm cầu thang tách khỏi không gian chung, nhất là nhà phố hẹp.
Bao lâu thì nên sơn lại mặt bậc cầu thang?
Không có mốc cố định, tuỳ số người đi lại và loại sơn. Khi thấy vùng giữa bậc đã mờ, màng sơn mòn gần tới gỗ, là lúc nên nhờ thợ chà nhẹ và phủ lại lớp ngoài trước khi gỗ bị lộ.