Bản lề tủ đóng theo yêu cầu hiện nay phần lớn là bản lề bật âm (bản lề chén), chia ba nhóm theo cách đóng: bản lề thường đóng bằng lò xo, đóng nhanh và có tiếng; bản lề giảm chấn có bộ hãm dầu giúp cánh khép chậm, êm ở đoạn cuối; bản lề nhấn mở dành cho tủ không tay nắm, ấn vào cánh là cánh bật ra. Ngoài cách đóng, bản lề còn chia theo kiểu cánh trùm lên thùng: thẳng (trùm hết), cong vừa (trùm nửa) và cong nhiều (lọt lòng). Chọn đúng nhóm, đúng kiểu, đủ số lượng theo chiều cao và trọng lượng cánh là ba điều quyết định cánh tủ có bền hay không.
Bản lề là món phụ kiện nhỏ nhất nhưng làm việc nhiều nhất trong bộ tủ: một cánh tủ bếp có thể được mở đóng hàng chục lần mỗi ngày. Khi bản lề kém hoặc lắp sai, chủ nhà thấy ngay: cánh xệ, khe lệch, cánh đóng sầm, cánh không khép hết. Bài này giúp anh chị gọi đúng tên từng loại bản lề, hiểu vì sao báo giá ghi khác nhau, và biết kiểm tra gì khi nghiệm thu.
Cấu tạo một bản lề bật âm
Một bản lề bật âm gồm hai phần chính. Phần chén là chiếc cốc kim loại tròn, lắp vào lỗ khoét tròn ở mặt trong cánh tủ; đường kính chén phổ biến nhất là ba mươi lăm li, ngoài ra có loại nhỏ hơn cho cánh mỏng, cánh kính. Phần tay bản lề nối từ chén sang đế, đế được bắt vít vào vách thùng tủ. Giữa hai phần là cơ cấu khớp và lò xo, có loại kèm thêm bộ giảm chấn.
Trên tay bản lề thường có hai hoặc ba con vít chỉnh. Một vít chỉnh cánh sang trái phải, giúp khe giữa hai cánh đều nhau. Một vít chỉnh cánh ra vào, giúp cánh khép sát mặt thùng. Nhiều đế bản lề có thêm vít chỉnh lên xuống, giúp mép trên các cánh thẳng hàng. Nhờ ba hướng chỉnh này, thợ có thể canh cánh tủ cho thẳng dù thùng tủ hay tường nhà không tuyệt đối vuông.
Có hai cách gắn tay vào đế. Kiểu gài nhanh cho phép tháo cánh ra chỉ bằng một lẫy bấm, lắp lại không cần chỉnh lại từ đầu; tiện khi vệ sinh, sơn sửa, vận chuyển. Kiểu trượt bắt vít thì phải nới vít mới tháo được. Kiểu gài nhanh phổ biến ở bản lề cho tủ đóng theo yêu cầu hiện nay.
Thẳng, cong vừa, cong nhiều: cánh trùm thùng thế nào
Ba kiểu này khác nhau ở độ cong của tay bản lề, quyết định cánh tủ nằm ở đâu so với vách thùng. Đây là chỗ nhiều chủ nhà nghe thợ nói mà không hình dung được:
| Kiểu | Cánh nằm ở đâu | Dùng khi |
|---|---|---|
| Thẳng (trùm hết) | Cánh trùm kín mép vách thùng | Vách ngoài cùng của tủ, mỗi vách chỉ đỡ một cánh |
| Cong vừa (trùm nửa) | Cánh trùm khoảng một nửa mép vách | Vách giữa có hai cánh cùng bắt vào, mỗi cánh chiếm nửa mép |
| Cong nhiều (lọt lòng) | Cánh nằm lọt vào trong lòng thùng, mặt cánh bằng mép thùng | Tủ có khung mặt, kiểu cổ điển hoặc muốn lộ mép thùng |
Trong một bộ tủ thường có cả hai kiểu thẳng và cong vừa: cánh ở hai đầu dùng bản lề thẳng, các cánh chung vách ở giữa dùng cong vừa. Nếu xưởng đổi kiểu thiết kế, ví dụ thêm vách giữa, số lượng từng kiểu bản lề cũng thay đổi theo. Báo giá chi tiết thường không ghi đến mức này, nhưng thợ lắp phải nắm chắc.
Ngoài ba kiểu trên còn có bản lề góc mở lớn cho tủ góc, cánh cần mở rộng để kéo ngăn kéo bên trong ra; bản lề góc cho tủ góc chữ L; bản lề cho cánh kính dùng chén nhỏ hoặc kẹp kính. Những loại này ít gặp hơn và thường được ghi riêng.
Bản lề thường, giảm chấn hay nhấn mở
Bản lề thường đóng bằng lực lò xo. Khi cánh khép tới một góc nhất định, lò xo kéo cánh đóng hẳn. Ưu điểm là đơn giản, ít hỏng, chi phí thấp. Nhược điểm là đóng mạnh tay thì cánh đập vào thùng, có tiếng, lâu ngày làm lỏng vít và sứt cạnh. Hợp với tủ ít dùng, tủ trong kho, nhà cho thuê cần tiết kiệm.
Bản lề giảm chấn có bộ hãm, thường là xi lanh dầu nhỏ tích hợp trong tay bản lề hoặc gắn rời. Ở đoạn cuối, bộ hãm làm cánh chậm lại và khép êm dù đóng mạnh. Đây là loại phổ biến nhất cho tủ bếp, tủ áo gia đình hiện nay vì giảm tiếng ồn, giảm va đập lên thùng và cạnh cánh, an toàn hơn với tay trẻ nhỏ.
Bản lề nhấn mở không có lò xo đóng mạnh, đi kèm một bộ nhấn bật lắp bên trong thùng tủ. Ấn nhẹ vào cánh, bộ nhấn đẩy cánh bật ra. Dùng cho tủ phẳng không tay nắm. Loại này thường không đi chung với bộ giảm chấn thông thường vì hai cơ cấu tác động ngược nhau; có những hệ kết hợp riêng nhưng cần chọn đồng bộ.
Bộ giảm chấn gắn rời là bộ hãm nhỏ bắt vào thùng tủ, chạm vào cánh ở đoạn cuối. Có thể dùng để nâng cấp bản lề thường đã lắp. Hiệu quả tuỳ vị trí đặt và số lượng; không êm bằng bản lề giảm chấn tích hợp nhưng là cách cải tạo nhẹ.
Mỗi cánh cần bao nhiêu bản lề
Số bản lề trên một cánh phụ thuộc chiều cao, bề rộng và trọng lượng cánh. Nguyên tắc chung là cánh càng cao càng nặng thì càng cần nhiều bản lề, và khoảng cách giữa chúng chia tương đối đều. Cánh tủ bếp trên thấp thường hai bản lề là đủ; cánh tủ áo cao kịch trần thường cần bốn hoặc năm bản lề; cánh làm bằng gỗ tự nhiên, cánh có gương hoặc kính thì nặng hơn cánh ván cùng kích thước nên cần thêm.
Các nhà sản xuất bản lề đều có bảng gợi ý số bản lề theo chiều cao và trọng lượng cánh. Thợ có kinh nghiệm nhìn cánh là biết, nhưng anh chị nên hỏi lại khi cánh lớn bất thường. Thiếu bản lề thì cánh xệ dần ở đầu xa, khe hở phía dưới rộng ra, bản lề chịu tải quá sức nên lỏng vít, rơ khớp sớm.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là vị trí bản lề tránh đợt ngang bên trong. Nếu đợt tủ nằm đúng chỗ đặt bản lề, thợ phải dời bản lề hoặc khoét đợt; xưởng làm kỹ tính chuyện này từ bản vẽ, xưởng làm ẩu để tới lúc lắp mới xử lý vội.
Vật liệu và lớp mạ
Bản lề thường làm bằng thép mạ niken hoặc thép mạ kẽm, một số dòng bằng inox. Thép mạ tốt có độ cứng cao, chạy êm, dùng tốt trong tủ áo, tủ phòng khách, tủ bếp khô ráo. Ở khoang chậu rửa, tủ lavabo, nơi có hơi nước thường xuyên, lớp mạ kém sẽ gỉ sau một thời gian, gỉ lan ra làm ố cánh và kẹt khớp.
Inox chống gỉ tốt hơn, hợp với khu ướt. Tuy vậy "inox" cũng có nhiều mác khác nhau, chống gỉ không như nhau; khi đặt làm khoang chậu hay tủ phòng tắm, nên hỏi rõ bản lề cho khu này là loại gì và bảo hành gỉ thế nào. Không cần dùng inox cho cả nhà; dồn đúng cho khu ướt là hợp lý.
Phần chén, phần khớp và bộ giảm chấn là chỗ chất lượng khác nhau nhiều nhất giữa các dòng bản lề. Nhìn bằng mắt khó phân biệt; cách thực tế là mở đóng thử nhiều lần trên mẫu tại xưởng, để ý độ êm, độ đều của giảm chấn, có tiếng rít hay không, tay bản lề có rơ khi lắc nhẹ không.
Bản lề cho những cánh đặc biệt
Cánh dày, như cánh gỗ tự nhiên hay cánh ván ghép hai lớp, cần bản lề có chén sâu và tay đúng độ dày, nếu không cánh mở sẽ cạ vào cạnh thùng. Cánh mỏng hoặc cánh nhôm khung kính dùng bản lề chén nhỏ, hoặc bản lề chuyên cho khung nhôm có bát bắt vào rãnh khung. Cánh gương, cánh kính không khung dùng bản lề kẹp kính.
Cánh tủ góc, cánh tủ có ngăn kéo bên trong cần mở rộng hơn bình thường để ngăn kéo kéo ra không vướng cánh; lúc đó dùng bản lề góc mở lớn. Tủ lạnh âm tủ, máy rửa bát âm tủ thường đi kèm bản lề hoặc cơ cấu riêng của thiết bị, xưởng phải làm theo hướng dẫn của hãng thiết bị chứ không dùng bản lề tủ thông thường.
Tủ cao cánh dài, đặc biệt cánh tủ áo kịch trần, đôi khi được thêm thanh chống cong gắn sau cánh, giúp cánh thẳng qua nhiều mùa. Đây không phải bản lề nhưng làm giảm tải cho bản lề, nên được bàn cùng lúc.
Kiểm tra bản lề khi nghiệm thu
Khi nhận tủ, dành vài phút cho từng cánh. Những việc dưới đây không cần dụng cụ, chỉ cần mắt và tay:
- Khe giữa các cánh đều từ trên xuống dưới, không hẹp đầu rộng đuôi; mép trên các cánh thẳng một đường.
- Cánh khép sát thùng, nhìn nghiêng không thấy cánh vênh ra ở góc trên hay góc dưới.
- Đóng mạnh tay thử với bản lề giảm chấn: cánh chậm lại và khép êm, không đập; mọi cánh trong bộ tủ giảm chấn đều nhau.
- Mở hết góc: cánh không cạ vào cánh bên cạnh, tường, tủ lạnh hay tay nắm của cánh khác.
- Lắc nhẹ cánh khi mở: không rơ, không kêu ở khớp, vít đế không lỏng.
- Đếm số bản lề trên cánh cao, cánh nặng so với những gì đã thống nhất.
- Khoang chậu: bản lề đúng loại chống gỉ nếu đã thoả thuận.
Sau một đến vài tháng dùng, ván và gỗ ổn định với nhà mới, bản lề thường cần chỉnh lại một lần. Đây là việc bảo trì bình thường. Hỏi xưởng có hẹn ghé chỉnh không, và xin hướng dẫn cách tự chỉnh vít trái phải cho những lệch nhỏ.
Vì sao báo giá ghi bản lề khác nhau
Hai báo giá cho cùng bộ tủ có thể chênh nhau đáng kể chỉ vì dòng bản lề. Một bên tính bản lề thường, một bên tính giảm chấn; một bên dùng dòng phổ thông, một bên dùng dòng cao cấp có bảo hành dài. Nhìn tổng số tiền thì khó thấy, nhưng nhìn dòng phụ kiện là thấy ngay.
Khi so, hãy hỏi mỗi bên ghi rõ: loại bản lề (thường, giảm chấn, nhấn mở), kiểu (thẳng, cong), vật liệu cho khu ướt, tên hãng hoặc dòng, số lượng dự kiến và thời gian bảo hành phụ kiện. Đưa hai bên về cùng một mức rồi mới so giá. Nếu đã có hình mẫu tủ, có thể gửi kèm để xưởng tính đúng số cánh và số bản lề.
Một điều nữa: bản lề rẻ hơn không có nghĩa là bộ tủ rẻ hơn về lâu dài. Bản lề kém phải chỉnh nhiều lần, thay sớm, mỗi lần thay lại khoan thêm lỗ trên vách; sau vài lần, mép ván yếu đi và bản lề mới cũng không giữ chắc. Ngược lại, không cần dòng đắt nhất cho tủ ít mở. Dồn chất lượng vào tủ bếp và tủ áo mở hằng ngày là cách chia hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Bản lề giảm chấn có đáng tiền không?
Với tủ bếp, tủ áo gia đình dùng hằng ngày, phần lớn chủ nhà thấy đáng vì cánh đóng êm, ít tiếng ồn, ít va đập làm lỏng vít và sứt cạnh, an toàn hơn với tay trẻ nhỏ. Tủ ít dùng hoặc nhà cho thuê có thể dùng bản lề thường để tiết kiệm.
Bản lề thẳng và bản lề cong khác nhau thế nào?
Khác ở độ cong tay bản lề, quyết định cánh trùm lên vách thùng bao nhiêu. Bản lề thẳng cho cánh trùm hết mép vách, dùng ở vách ngoài cùng; cong vừa cho cánh trùm nửa mép, dùng khi hai cánh chung một vách; cong nhiều cho cánh lọt lòng thùng.
Cánh tủ bị xệ có phải do bản lề kém không?
Có thể, nhưng hay gặp hơn là thiếu bản lề so với chiều cao và trọng lượng cánh, vít đế bị lỏng do mép ván yếu, hoặc chỉ cần chỉnh lại vít. Nên chỉnh thử trước; nếu vít tuột hay khớp rơ thì mới thay bản lề.
Bản lề nhấn mở có bền không?
Bền nếu chọn đúng bộ nhấn theo kích thước, trọng lượng cánh và lắp đúng vị trí. Cánh rất lớn, rất nặng dùng nhấn mở dễ không bật đủ hoặc tự bật khi bị va. Với cánh lớn nên hỏi xưởng về hệ nhấn mở dành riêng cho cánh nặng.
Khoang chậu rửa nên dùng bản lề gì?
Nên dùng bản lề có khả năng chống gỉ tốt như inox hoặc thép mạ chuyên cho môi trường ẩm, vì hơi nước và nước rò từ ống làm bản lề thường gỉ nhanh. Hỏi rõ loại và bảo hành gỉ cho riêng khoang này.
Có tự thay bản lề cũ được không?
Được nếu thay đúng loại: cùng đường kính chén, cùng kiểu thẳng hay cong, cùng kiểu đế. Mang bản lề cũ đi so khi mua. Nếu lỗ vít trên vách đã toác hoặc cần khoét chén mới, nên gọi thợ.