Sơn PU cho đồ gỗ trong xưởng thường đi theo trình tự: xử lý bề mặt (trám lỗ, trám vết nứt, chà nhám phẳng) → sơn lót một hoặc vài lớp để lấp thớ và tạo nền → chà nhám mịn lớp lót → sơn màu nếu cần đổi màu → sơn phủ hoàn thiện với độ bóng đã chọn. Giữa các lớp, sơn phải khô đủ mới chà và phủ tiếp; làm vội khi lớp dưới chưa khô thì mặt sơn dễ bị mờ đục, nhăn, rỗ, bong hoặc mềm lâu. Thời gian khô phụ thuộc loại sơn, độ dày lớp, nhiệt độ và độ ẩm không khí, nên mùa mưa ở Sài Gòn thường cần chờ lâu hơn.
Bài này đi qua khu sơn của một xưởng mộc theo cách người ngoài nghề dễ hiểu, giải thích vì sao từng bước tồn tại và chủ nhà có thể nhìn mặt sơn thế nào khi nghiệm thu. Bài không nêu tên hãng sơn hay thông số pha chế; mỗi xưởng một quy trình, và hướng dẫn của nhà sản xuất sơn là căn cứ chính.
Đồ gì cần qua khu sơn
Không phải đồ gỗ nào cũng cần sơn trong xưởng. Ván công nghiệp phủ sẵn Melamine, Laminate, Acrylic đã có bề mặt hoàn thiện từ nhà máy, xưởng chỉ cắt, dán cạnh, khoan, lắp. Đồ đi qua khu sơn là đồ gỗ tự nhiên (Sồi, Xoan đào, Óc chó, Gõ đỏ, Tràm, Thông…), đồ ván phủ Veneer gỗ tự nhiên cần phủ bảo vệ, và đồ MDF muốn sơn màu trơn liền khối, kể cả cạnh.
Mỗi loại có quy trình hơi khác. Gỗ tự nhiên có thớ, có lỗ mạch, cần lót để lấp thớ và nhiều khi giữ được vân gỗ. Veneer là lớp gỗ mỏng nên chà nhám phải nhẹ tay, chà lủng là lộ cốt ván bên dưới. MDF sơn màu thì mặt ván phẳng nhưng cạnh cắt hút sơn rất mạnh, phải xử lý cạnh kỹ mới được mặt sơn đều.
Vì khu sơn là nơi tốn thời gian và công nhất trong xưởng, đồ cần sơn thường có thời gian sản xuất dài hơn đồ ván phủ sẵn. Chủ nhà chọn đồ sơn nên biết điều này để lên lịch hợp lý, nhất là khi muốn kịp ngày dọn nhà.
Chuẩn bị bề mặt: phần quyết định nhiều nhất
Người trong nghề hay nói mặt sơn đẹp hay xấu được quyết định phần lớn trước khi phun lớp sơn đầu tiên. Bề mặt gỗ phải được chà nhám để phẳng, bỏ vết bào, vết máy, vết xước; lỗ đinh, mắt gỗ nhỏ, vết nứt chân chim được trám bằng chất trám có màu phù hợp. Cạnh và góc được làm mềm để sơn bám đều, không bị mỏng ở mép.
Chà nhám đi từ giấy nhám thô đến mịn dần theo từng bước. Bỏ bước, nhảy từ nhám thô sang nhám rất mịn, thì vết xước của nhám thô vẫn còn dưới lớp sơn và hiện rõ khi có ánh sáng chiếu nghiêng. Chà ngược thớ gỗ cũng để lại vết khó xoá.
Sau khi chà, bụi gỗ phải được làm sạch hoàn toàn bằng khí thổi và khăn chuyên dụng. Một hạt bụi nằm lại trên mặt gỗ sẽ thành một nốt sần dưới lớp sơn. Đây là lý do khu sơn của xưởng thường được ngăn riêng khỏi khu cắt, khu chà để hạn chế bụi bay sang.
Sơn lót và chà lót
Lớp lót có mấy nhiệm vụ: lấp các lỗ mạch và thớ gỗ để mặt phẳng, tạo một lớp nền bám chắc vào gỗ cho các lớp sau bám lên, và với gỗ có nhựa hay dầu tự nhiên thì giúp các lớp trên không bị ảnh hưởng. Với gỗ có lỗ mạch to, có thể cần nhiều lớp lót hoặc dùng chất lấp mạch riêng.
Khi lót khô, thợ chà nhám nhẹ bằng giấy nhám mịn để bỏ các hạt sần, xơ gỗ dựng lên sau khi gặp sơn, và tạo độ nhám vừa phải cho lớp sau bám. Bước chà lót này làm mặt gỗ từ hơi ráp trở nên mịn như lụa khi sờ. Chà quá tay có thể lủng lớp lót, lộ gỗ, phải lót lại chỗ đó.
Quy trình lót và chà lót có thể lặp lại hai ba lần cho đồ cần mặt thật phẳng, như mặt bàn ăn, mặt tủ có ánh đèn chiếu nghiêng. Đồ ít ai nhìn kỹ như mặt trong tủ thì có thể đơn giản hơn.
Sơn màu và sơn phủ
Nếu muốn đổi màu gỗ, như làm gỗ sáng thành tông óc chó hay tông nâu trầm, thợ dùng màu pha vào lớp lót, lớp màu riêng hoặc lớp phủ, tuỳ hiệu ứng mong muốn. Phun màu lên gỗ tự nhiên phải đều tay, vì chỗ thớ khác nhau hút màu khác nhau; làm không khéo sẽ loang. Vì vậy nên xem mẫu màu thật làm trên cùng loại gỗ, không chỉ xem ảnh.
Lớp phủ hoàn thiện quyết định độ bóng và khả năng chịu va, chịu nước của mặt sơn. Có lớp phủ bóng, bán bóng, mờ. Bóng nhìn sang nhưng lộ vết trầy, vết tay, và mọi chỗ không phẳng; mờ che vết dùng tốt hơn và trông tự nhiên hơn. Nhiều nhà ở chọn bán bóng hoặc mờ cho đồ dùng hằng ngày.
Sơn PU thông dụng thường là loại hai thành phần, trộn sơn với chất đóng rắn theo tỷ lệ của nhà sản xuất trước khi phun. Trộn sai tỷ lệ hay để hỗn hợp quá lâu trước khi dùng có thể làm mặt sơn không khô cứng như mong muốn.
Vì sao sơn cần thời gian khô
Sơn khô qua hai giai đoạn. Giai đoạn đầu, dung môi bay hơi, mặt sơn khô se, sờ không dính tay. Giai đoạn sau, sơn tiếp tục đóng rắn bên trong, lâu hơn nhiều, để đạt độ cứng và độ bền đầy đủ. Mặt sơn khô se chưa có nghĩa là đã cứng; đè lên, chồng lên hay đóng gói chặt lúc đó có thể để lại vết hằn.
Nếu phủ lớp sau khi lớp trước chưa khô đủ, dung môi bị nhốt bên dưới, mặt sơn có thể mờ đục, nổi bọt nhỏ, nhăn, hoặc mềm rất lâu. Nếu chà nhám khi lớp lót còn mềm, giấy nhám bị dính sơn, mặt chà không phẳng. Vì thế xưởng cẩn thận luôn tuân thủ thời gian chờ giữa các lớp, dù khách đang giục.
Thời gian khô phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết. Nóng khô thì nhanh, mưa ẩm thì chậm. Sài Gòn có những đợt mưa kéo dài, độ ẩm cao, sơn khô chậm và dễ bị mờ do hơi ẩm; nhiều xưởng tránh phun lớp hoàn thiện vào những ngày quá ẩm hoặc có biện pháp kiểm soát không khí trong khu sơn.
Khu sơn sạch và an toàn
Khu sơn tốt là khu sạch bụi, đủ sáng, thông gió và có hệ thống xử lý hơi sơn. Nhiều xưởng dùng buồng phun có màng nước hoặc tấm lọc để giữ bụi sơn, giúp không khí trong xưởng và quanh xưởng bớt ô nhiễm. Đồ sơn xong được đặt trên giá phơi riêng, tách khỏi khu có bụi.
Sơn và dung môi là vật liệu dễ cháy và có hơi độc. Thợ sơn cần mặt nạ phòng độc, quần áo bảo hộ; khu sơn phải xa nguồn lửa, có bình chữa cháy. Những điều này thuộc về an toàn lao động của xưởng, nhưng chủ nhà đi xem xưởng có thể quan sát để hiểu xưởng làm việc nghiêm túc đến đâu.
Với chủ nhà, phần liên quan trực tiếp là mùi. Đồ sơn mới giao về thường còn mùi trong những ngày đầu; để đồ ở nơi thoáng, mở cánh tủ, mở cửa sổ giúp mùi bay nhanh hơn. Hỏi xưởng đồ đã được để khô bao lâu trước khi giao cũng là câu hỏi hợp lý.
Sơn trên MDF và trên Veneer: hai trường hợp hay gặp
Nhiều nhà thích tủ màu trơn liền khối như trắng ngà, xanh rêu, xám khói, không thấy đường chỉ cạnh. Cách làm thường là dùng ván MDF, sơn lót và sơn màu bằng sơn PU phủ cả mặt lẫn cạnh. Cái khó nằm ở cạnh: lõi MDF ở mép cắt xốp hơn mặt ván, hút sơn mạnh và dễ xơ, phải trám và lót cạnh nhiều lần hơn mặt mới cho cạnh mịn ngang mặt. Xưởng làm vội ở cạnh thì sau một thời gian cạnh sần lên, lộ thớ.
Veneer là lớp gỗ tự nhiên mỏng dán trên cốt ván, nhìn vân như gỗ thật. Khi sơn Veneer, khâu chà nhám phải rất nhẹ tay vì lớp gỗ chỉ dày chưa tới một mi li mét; chà mạnh ở góc, ở mép là lủng xuống lớp keo và cốt ván, lộ vệt khác màu không sửa được. Lót và phủ trên Veneer thường giữ được vân gỗ, nhiều nhà chọn phủ mờ để vân trông tự nhiên.
Với cả hai loại, nên xem tấm mẫu đã sơn hoàn chỉnh trên đúng loại ván, đúng màu, đúng độ bóng trước khi chốt, vì cùng một mã màu sơn nhưng trên MDF và trên Veneer cho cảm giác khác nhau.
Nhìn mặt sơn khi nghiệm thu
Mặt sơn nên được xem dưới ánh sáng tự nhiên và ánh đèn chiếu nghiêng, vì nhiều lỗi chỉ hiện khi ánh sáng đi xiên qua bề mặt:
- Mặt phẳng, không gợn sóng, không có vết nhám xước chạy theo hướng chà.
- Không có hạt sần do bụi, không có lỗ rỗ nhỏ như kim châm.
- Không chảy sơn thành giọt ở mép, góc, cạnh dưới.
- Màu đều trên cả bộ, không loang chỗ đậm chỗ nhạt; các cánh cạnh nhau cùng tông.
- Độ bóng đúng như mẫu đã chọn, không chỗ bóng chỗ mờ.
- Cạnh và góc được phủ kín, không lộ gỗ trắng ở mép.
Nên giữ lại một tấm mẫu màu đã chốt để so khi nhận đồ. Lỗi nhỏ như một hai hạt bụi có thể được xử lý tại chỗ bằng đánh bóng; lỗi lớn như loang màu cả cánh thường phải mang về xưởng sơn lại.
Giữ mặt sơn bền sau khi về nhà
Trong vài tuần đầu, khi sơn còn đang đóng rắn hoàn toàn, nên tránh đặt đồ nặng, đồ có đế cao su lên mặt sơn lâu ngày, tránh lau bằng hoá chất mạnh, và tránh để nước đọng. Sau giai đoạn này mặt sơn cứng hơn, nhưng vẫn nên dùng lót cốc, lót nồi và lau bằng khăn mềm hơi ẩm.
Nắng chiếu trực tiếp lâu ngày làm mặt sơn và gỗ bên dưới đổi màu, có khi không đều nếu một phần bị che. Rèm, phim cách nhiệt cho cửa kính giúp đồ gỗ sơn giữ màu lâu hơn. Máy lạnh thổi thẳng vào mặt gỗ tự nhiên cũng có thể làm gỗ co ngót, nứt chân chim mặt sơn.
Nếu anh chị đang chọn đồ gỗ sơn và muốn xem các bước trong khu sơn, có thể hẹn ghé Xưởng Mộc Sài Gòn qua Zalo hoặc để lại thông tin ở form báo giá trên trang chủ; xem tận mắt một cánh tủ ở bước lót, bước chà và bước phủ sẽ giúp anh chị hiểu vì sao đồ sơn cần thêm thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Sơn PU mất bao lâu thì khô?
Tuỳ loại sơn, độ dày lớp, nhiệt độ và độ ẩm. Mặt sơn khô se khá nhanh, nhưng để đóng rắn hoàn toàn và đạt độ cứng đầy đủ cần lâu hơn nhiều. Mùa mưa ẩm ở Sài Gòn thường khô chậm hơn. Nên theo hướng dẫn của nhà sản xuất sơn.
Vì sao đồ sơn mới về có mùi?
Vì dung môi trong sơn vẫn còn bay hơi và sơn đang tiếp tục đóng rắn trong những ngày đầu. Để đồ ở nơi thoáng, mở cánh tủ, mở cửa sổ giúp mùi giảm nhanh. Có thể hỏi xưởng đồ đã được để khô bao lâu trước khi giao.
Nên chọn sơn bóng hay sơn mờ cho đồ gỗ trong nhà?
Sơn bóng trông sang nhưng lộ vết tay, vết trầy và mọi chỗ không phẳng. Sơn mờ hoặc bán bóng che vết dùng tốt hơn và trông tự nhiên hơn, hợp với đồ dùng hằng ngày như mặt bàn, cánh tủ bếp.
Mặt sơn bị nổi hạt sần là do đâu?
Thường do bụi bám lên bề mặt trước hoặc trong khi phun sơn, hoặc do chà lót chưa kỹ. Hạt nhỏ, lẻ tẻ có thể đánh bóng tại chỗ; nhiều hạt trên cả mặt thì cần chà và phủ lại.
MDF sơn màu có bền bằng ván phủ Laminate không?
Mỗi loại có điểm mạnh riêng. MDF sơn cho mặt liền khối kể cả cạnh, đổi được màu tuỳ ý, nhưng chịu va và trầy kém hơn bề mặt Laminate. Chỗ hay va chạm như cánh tủ bếp dưới nên cân nhắc kỹ trước khi chọn sơn.
Có nên giục xưởng giao đồ sơn sớm hơn không?
Không nên ép rút thời gian chờ khô giữa các lớp sơn, vì phủ khi lớp dưới chưa khô dễ làm mặt sơn mờ đục, nhăn, mềm lâu. Tốt hơn là tính lịch từ đầu cho đồ sơn và chốt bản vẽ sớm.